Wygrały po kilkanaście tysięcy za nierówne płace. W apelacji przegrały wszystko

Na oddziale obserwacyjno-zakaźnym pracowało dwanaście pielęgniarek. Dyżury po dwanaście godzin, system zmianowy, wszystkie na umowach o pracę.

Sąd Rejonowy w Toruniu ustalił o nich rzecz, która wydawała się przesądzać sprawę: każda z nich wykonywała takie same zadania i miała takie same obowiązki. Nie różnił się ich zakres uprawnień ani odpowiedzialności. Stanowiska były równorzędne.

Poszedł dalej. W bieżącej pracy nie miało znaczenia, jakie dana pielęgniarka miała wykształcenie. Grafiki dyżurów układano bez uwzględniania kryterium wykształcenia formalnego. W razie potrzeby pielęgniarki się zastępowały, a organizacja zastępstw również nie brała pod uwagę poziomu wykształcenia.

Szkolenia na oddziale prowadziły wszystkie po kolei. Pielęgniarka oddziałowa przydzielała tematy według kolejności miesięcznej, z reguły każdej wypadało jedno szkolenie w roku. Nie tylko magistrom, nie tylko specjalistkom. Wszystkim.

Sąd zapisał nawet, dlaczego tak jest. Gdyby podzielić czynności według dyplomów, trzeba by zreorganizować pracę oddziału, a przy deficycie pielęgniarek na rynku pracy oznaczałoby to, że w razie choroby magistry nie mogłaby jej zastąpić pielęgniarka z wykształceniem średnim. To prosta droga do paraliżu.

A jednak paski wynagrodzeń były różne.

Trzy stawki na jednym oddziale

Rozjazd wziął się z ustawy z 8 czerwca 2017 r. o sposobie ustalania najniższego wynagrodzenia zasadniczego niektórych pracowników zatrudnionych w podmiotach leczniczych. Załącznik do niej dzieli personel na grupy, każdej przypisując współczynnik pracy, przez który mnoży się przeciętne wynagrodzenie.

W okresie od lipca 2021 do czerwca 2022 pielęgniarka z tytułem magistra pielęgniarstwa i specjalizacją siedziała w grupie ze współczynnikiem 1,06, co dawało minimum 5 477,52 zł. Pielęgniarka ze specjalizacją albo z licencjatem miała współczynnik 0,81, czyli 4 185,65 zł. Pielęgniarka bez jednego i drugiego: 0,73, czyli 3 772,25 zł.

Szpital zastosował te stawki dosłownie. Wszystkim pielęgniarkom oddziału ustalił wynagrodzenie zasadnicze dokładnie na poziomie minimum przewidzianego dla ich grupy.

Efekt widać na liczbach. Od 1 lipca 2022 roku dwie z powódek miały po 5.776,00 zł, trzecia 5.323,00 zł, a trzy koleżanki z dyplomem magistra po 7.305,00 zł. Rok później, od 1 lipca 2023: 6.474,00 zł, 6.116,00 zł i 8.187,00 zł.

Ta sama dyżurka, ten sam pacjent, ta sama noc.

Pierwsza instancja: zasądzić

Powódki wezwały szpital do zapłaty, potem złożyły pozew o odszkodowanie za naruszenie zasady równego traktowania w zatrudnieniu.

Wyrokiem z 12 marca 2025 roku Sąd Rejonowy w Toruniu zasądził od szpitala na rzecz pierwszej z nich 14.126,26 zł i 18.093,17 zł, na rzecz drugiej 15.053,60 zł i 18.093,17 zł, a na rzecz trzeciej 14.730,24 zł i 23.784,00 zł, każdą kwotę z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W pozostałej części powództwo oddalił, nadał wyrokowi rygor natychmiastowej wykonalności do 8.766,00 zł w zakresie każdego z punktów i zasądził na rzecz każdej z powódek po 2.700,00 zł kosztów procesu.

Rozumowanie było proste i intuicyjne: ta sama praca, ta sama wartość, więc to samo wynagrodzenie. Skoro pracodawca nie potrafi wskazać, co konkretnie magistry robią inaczej, różnica w płacy nie ma obiektywnego uzasadnienia.

Szpital się odwołał.

Apelacja pełna, czyli druga instancja liczy od nowa

Sąd Okręgowy w Toruniu zaczął od przypomnienia, na czym polega jego rola. W modelu apelacji pełnej sąd drugiej instancji nie ogranicza się do kontroli wyroku, tylko ponownie i wszechstronnie rozpoznaje sprawę merytorycznie. Art. 382 k.p.c. nakłada obowiązek dokonania własnych ustaleń na podstawie materiału z obu instancji.

Sąd skorzystał z tego uprawnienia. Uzupełnił postępowanie dowodowe o przesłuchanie dwóch świadków, łącząc na czas ich przesłuchania tę sprawę z inną, równoległą, żeby ustalić różnice między poszczególnymi szczeblami nauki zawodu pielęgniarki: w szkole średniej, na studiach pierwszego i drugiego stopnia.

Co do faktów ustalonych przez Sąd Rejonowy nie miał zastrzeżeń i podzielił większość jego wniosków. Nie podzielił natomiast oceny prawnej.

Art. 18(3c) k.p. nie jest bezwarunkowy

Kluczowy krok w uzasadnieniu jest natury systemowej.

Cały spór toczył się wokół art. 18(3c) § 1 k.p.: pracownicy mają prawo do jednakowego wynagrodzenia za jednakową pracę lub za pracę o jednakowej wartości. Sąd Okręgowy stwierdził, że tego przepisu nie wolno czytać w oderwaniu od reszty rozdziału o równym traktowaniu, a zwłaszcza od art. 18(3b) § 1 k.p., który kończy się zastrzeżeniem: chyba że pracodawca udowodni, że kierował się obiektywnymi powodami.

Stąd wniosek: art. 18(3c) k.p. nie ma charakteru bezwarunkowego.

Dalej sąd przypomniał, czym w orzecznictwie jest “praca jednakowa”. Nie chodzi o samą nazwę stanowiska. Chodzi o pracę tego samego rodzaju, w jednakowych warunkach, świadczoną w jednakowej ilości i jakości, wykonywaną przez pracowników o porównywalnych kwalifikacjach zawodowych, porównywalną pod względem odpowiedzialności, wysiłku i efektów.

Nie można więc z góry wywodzić, że wszyscy na tym samym stanowisku muszą zarabiać tyle samo. Sąd powołał się przy tym na orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości UE: posiadanie różnych kwalifikacji zawodowych może obiektywnie uzasadniać zróżnicowane wynagrodzenie za pracę na tym samym stanowisku.

Analogia ze stażem pracy

Najmocniejszy argument sąd zbudował na porównaniu.

Kodeks pracy w art. 18(3b) § 2 pkt 4 wprost wymienia staż pracy jako kryterium, które nie narusza zasady równego traktowania. Dlaczego? Bo, jak wyjaśnia orzecznictwo TSUE i Sądu Najwyższego, staż idzie w parze z doświadczeniem, a doświadczenie umożliwia lepsze wykonywanie obowiązków. Pracodawca nie musi nawet szczególnie udowadniać, że to kryterium jest właściwe.

Sąd Okręgowy zapytał: jeśli staż wolno, to dlaczego nie wykształcenie?

Skoro staż uważa się za dobry probierz różnicowania wynagrodzeń jako czynnik zwiększający faktyczne kwalifikacje pracownika, tym bardziej za uzasadnione kryterium trzeba uznać poziom wykształcenia, zwłaszcza tam, gdzie ma ono bezpośrednie przełożenie na zakres wiedzy i umiejętności niezbędnych do wykonywania danej pracy.

Co się zmieniło w zawodzie pielęgniarki

Żeby wykazać, że w tym zawodzie takie przełożenie istnieje, sąd napisał kilkadziesiąt stron o tym, jak zmieniało się kształcenie pielęgniarek.

Wniosek pierwszy: dziś od pielęgniarek wymaga się kwalifikacji wyższych niż w latach dziewięćdziesiątych. Zrezygnowano z dopuszczania do zawodu osób z wykształceniem wyłącznie średnim. Obecnie zawód może podjąć osoba, która ukończyła co najmniej studia pierwszego stopnia. To, w rozumieniu art. 78 § 1 k.p., jest dzisiejsze minimum kwalifikacji wymaganych do wykonywania tej pracy.

Powódki uzyskały uprawnienia wcześniej, w innym stanie prawnym. Te z nich, które nie uzupełniły wykształcenia przynajmniej do poziomu licencjatu, wykonują zawód na zasadzie wyjątku, mimo braku obecnie wymaganych kwalifikacji.

Wniosek drugi dotyczy tego, po co w ogóle wyższe wykształcenie w tym zawodzie. Sąd pisał o zaawansowanej praktyce pielęgniarskiej i o praktyce opartej na dowodach naukowych, wskazując, że na studiach drugiego stopnia uczy się badań naukowych w pielęgniarstwie, statystyki medycznej i informacji naukowej, czego na poziomie licencjatu, a tym bardziej szkoły średniej, nie ma.

Cel tego kształcenia sąd nazwał wprost: relacja partnerska z lekarzem, a nie wyłącznie podporządkowana. Pielęgniarka, która dzięki wiedzy może sugerować rozwiązania, a nawet kwestionować zalecenia lekarskie. Większa wiedza to większa samodzielność w pielęgnacji pacjenta, mniejszy udział lekarza w procesie diagnozowania i większy poziom bezpieczeństwa dla samego pacjenta.

Wniosek trzeci: różnicowanie płac działa jak zachęta do podnoszenia kwalifikacji, a to wpisuje się w konstytucyjne prawo do ochrony zdrowia z art. 68 ust. 1 i 2 Konstytucji, które wymaga wykwalifikowanej kadry medycznej.

Sąd odnotował przy tym coś wymownego: gdy pojawiły się propozycje powrotu do kształcenia pielęgniarek w szkołach średnich, sprzeciwiło się temu samo środowisko pielęgniarskie, uznając to za degradację pozycji zawodowej.

Zakres obowiązków, który niczego nie dowodzi

Zostawał argument najtrudniejszy do obalenia: powódki i magistry miały ten sam zakres obowiązków na piśmie.

Sąd odpowiedział, że ten dokument nie ma tu rozstrzygającego znaczenia, bo jego zapisy są wysoce ogólnikowe. “Zapewnienie kompleksowej opieki pielęgniarskiej zgodnie z aktualną wiedzą medyczną”. “Wykonywanie zleconych przez lekarza czynności diagnostycznych”. “Pomoc lekarzowi w wykonywaniu specjalistycznych badań”.

W tak ogólnych sformułowaniach, napisał sąd, mieści się całe spektrum działań, które można wykonywać mniej lub bardziej samodzielnie, mniej lub bardziej niezależnie od nadzoru lekarza.

Padł tu też komentarz do argumentacji samego pozwanego, którego pełnomocnik kolokwialnie sprowadził pracę pielęgniarki do “prawidłowego wbicia igły”. Sąd uznał, że takie ujęcie zaprzecza wdrażanej od lat dziewięćdziesiątych koncepcji emancypacji zawodowej pielęgniarek. Innymi słowy: przyznał rację pozwanemu, jednocześnie odrzucając jego sposób opisania sprawy.

I wreszcie zdanie, które odwraca całą logikę pierwszej instancji. Jednakowości pracy nie można utożsamiać z zajmowaniem tego samego stanowiska. Jeżeli na tym samym stanowisku, nawet przy takim samym zakresie zadań, pracują osoby o różnych kwalifikacjach zawodowych, trudno uważać, że wykonują pracę jednakową, zwłaszcza gdy chodzi o czynności złożone, wymagające odpowiedniego poziomu wiedzy.

Powódki nie przegrały więc dlatego, że różnica w płacy była uzasadniona przy jednakowej pracy. Przegrały dlatego, że sąd uznał, iż ich praca nie była jednakowa w rozumieniu przepisu.

Rozstrzygnięcie i koszty

Na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. Sąd Okręgowy zmienił wyrok i oddalił wszystkie trzy powództwa. Wykształcenie uznał za wystarczające, obiektywnie usprawiedliwione kryterium różnicowania wynagrodzenia zasadniczego. Dodał, że skoro szpital ustalił wynagrodzenia wszystkich pielęgniarek oddziału na poziomie minimum ustawowego, miał do tego prawo.

Został jeszcze jeden punkt, który mówi o tej sprawie więcej niż całe uzasadnienie. Sąd nie obciążył powódek kosztami postępowania ani w pierwszej instancji, ani w apelacji. Powód: złożony charakter sprawy, dodatkowo skomplikowany przez rozbieżne orzecznictwo sądów powszechnych, wydawane w analogicznych sprawach na obszarze całego kraju.

To rzadkie przyznanie, wprost w sentencji uzasadnienia: przegrały, ale przegrały sprawę, w której inne sądy w Polsce orzekają odwrotnie.

Co z tej historii wynika

Ta sama sprawa w innym sądzie może skończyć się inaczej. Sąd Okręgowy sam napisał, że orzecznictwo w kwestii płac pielęgniarek jest w kraju rozbieżne, i właśnie dlatego zwolnił przegrywające z kosztów. Zanim uznasz swoją sprawę za przesądzoną w którąkolwiek stronę, sprawdź, jak orzeka twój sąd okręgowy.

“Ten sam zakres obowiązków” to za mało. Papierowy zakres czynności bywa napisany tak ogólnie, że mieści w sobie i pracę wykonywaną samodzielnie, i pracę wykonywaną pod pełnym nadzorem. Sąd może uznać, że dokument nie dowodzi jednakowości pracy, jeśli różnią się kwalifikacje osób, które go wykonują.

Równe traktowanie nie znaczy identyczne wynagrodzenie. Art. 18(3c) k.p. czyta się razem z art. 18(3b) § 1 k.p., a ten pozwala pracodawcy uwolnić się od zarzutu, jeśli wykaże obiektywne powody. Kwalifikacje związane z wykonywaną pracą, staż, doświadczenie: to wszystko wchodzi w grę.

Ustawowe minimum jest tarczą pracodawcy. Szpital nie wymyślił własnych widełek. Przyjął dokładnie te stawki, które ustawodawca przypisał poszczególnym grupom. Sąd potraktował samą decyzję ustawodawcy o zróżnicowaniu grup jako wskazówkę, że kryterium wykształcenia jest w tym zawodzie dopuszczalne.

Kwalifikacje muszą mieć związek z pracą. To istotne ograniczenie działające także w drugą stronę. Nie każde wyższe wykształcenie uzasadnia wyższą płacę, tylko takie, które przekłada się na sposób wykonywania konkretnych zadań. Sąd poświęcił dziesiątki stron właśnie temu, żeby wykazać, że w zawodzie pielęgniarki taki związek istnieje.