Urząd przyznał im dom w 1969 roku. Umowy nie podpisano przez ponad pół wieku

Miała dwa lata, kiedy w tym domu zginęła jej matka.

Funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa urządzili w budynku przy podwarszawskiej ulicy “kocioł”: pułapkę, w której siedzi się dniami i czeka, aż ktoś zapuka. W 1951 roku zabili tam kobietę, która była matką dwuletniego dziecka. Jej mąż siedział wtedy w areszcie po ciężkim śledztwie. Skazano go na dziewięć lat więzienia i przepadek całego mienia za czyny, których nie popełnił. Wyrok uchylił Sąd Najwyższy w 1956 roku.

Ten sam dom, ten sam grunt, sześćdziesiąt kilka lat później, stał się przedmiotem procesu o sto siedemdziesiąt kilka metrów kwadratowych powierzchni mieszkalnej i 742 metry działki. Po drugiej stronie sali siedziało miasto stołeczne Warszawa, które broniło się jednym argumentem: za późno.

Kto był ojcem powódki

Zanim to wszystko się wydarzyło, człowiek ten walczył we wrześniu 1939 roku i został ranny. Przedostał się na Zachód, brał udział w bitwie o Narwik, potem trafił do Wielkiej Brytanii. Tam zgłosił się na ochotnika na kurs, po którym zostawał się cichociemnym: skoczkiem spadochronowym zrzucanym nad okupowanym krajem, z perspektywą nie tylko śmierci, ale tortur w razie schwytania.

Zrzucono go w 1942 roku. Działał w Armii Krajowej. Po klęsce powstania, w 1945 roku, aresztowano go po raz pierwszy, zwolniono, a on ujawnił swoją przynależność do organizacji.

Postępująca stalinizacja przyniosła drugie aresztowanie i wszystko, co potem.

Sąd Okręgowy w Warszawie opisał to w uzasadnieniu wyroku z 2025 roku i nie użył ostrożnych sformułowań. Napisał, że funkcjonariusze Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, “przecież też, przynajmniej w znacznej większości, Polacy”, dopuścili się na tej rodzinie zbrodni.

Dodał jeszcze jedno zdanie, które tłumaczy pół wieku bezczynności. Że w tych okolicznościach zrozumiałe stają się obawy przed bardziej stanowczymi próbami dochodzenia swoich praw, jakie od 1969 roku aż do śmierci w 1982 roku miał ojciec powódki.

Papier, który nigdy nie stał się umową

Grunt przy tej ulicy przeszedł na własność gminy 21 listopada 1945 roku, z mocy dekretu o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy. Dekret zabrał grunty, ale zostawił właścicielom dwie rzeczy: budynki wzniesione przed jego wejściem w życie pozostawały odrębną nieruchomością, a dotychczasowi właściciele mogli złożyć wniosek o przyznanie im prawa do gruntu.

Rodzice powódki kupili tę nieruchomość 9 sierpnia 1946 roku, już po dekrecie. Dwa dni później ich adwokat złożył pierwsze pismo. W styczniu 1949 roku wpłynął wniosek właściwy: o przyznanie prawa własności czasowej za czynszem symbolicznym.

Potem nastąpiła cisza, z której wyrwały rodzinę wydarzenia opisane wyżej. W 1955 roku urząd potwierdził tylko tyle, że wniosek nie został jeszcze rozpatrzony, a dom nie został przejęty na własność Skarbu Państwa.

Rozstrzygnięcie przyszło 7 listopada 1969 roku. Prezydium Rady Narodowej uchyliło wcześniejszą, odmowną decyzję z 1967 roku i przyznało ojcu w połowie oraz córce w połowie wieczyste użytkowanie gruntu na 99 lat, pod sześcioizbowym budynkiem mieszkalnym o powierzchni 150 metrów kwadratowych.

Decyzja zapowiadała, że w przyszłości zostanie zawarta umowa, w której ustali się prawa i obowiązki stron. Przewidywała opłatę jednorazową w kwocie 1 000 ówczesnych złotych, płatną przed zawarciem aktu notarialnego, i zastrzegała obowiązek uiszczania opłaty rocznej z tytułu ulepszenia terenu, gdyby państwo doprowadziło drogi, kanalizację, wodociągi, elektryczność czy gaz.

Do aktu notarialnego nigdy nie doszło.

Ojciec zmarł w 1982 roku. Powódka odziedziczyła po nim połowę jego udziału, a wcześniej, po matce, trzy czwarte. W sumie: 3/4 części.

Cztery i pół roku o jedno zaświadczenie

Żeby wykonać decyzję administracyjną, trzeba wiedzieć, że jest ostateczna. To był kolejny mur.

W sierpniu 2018 roku powódka wystąpiła o zaświadczenie stwierdzające ostateczność decyzji z 1969 roku. Prezydent miasta odmówił, powołując się na brak dokumentów potwierdzających doręczenie odpisów. Samorządowe Kolegium Odwoławcze odmowę utrzymało.

W kwietniu 2019 roku wojewódzki sąd administracyjny uchylił oba orzeczenia. Uzasadnienie było zdroworozsądkowe: organ oparł się wyłącznie na braku dowodów doręczenia, a nie rozważył, czy wniosku o ostateczności decyzji nie da się wyprowadzić z innych dokumentów, na które powódka zresztą wskazywała.

Potem organ przestał odpowiadać. W czerwcu 2021 roku sąd administracyjny zobowiązał prezydenta do rozpoznania wniosku i stwierdził bezczynność z rażącym naruszeniem prawa. W maju 2022 roku, po kolejnej skardze, wymierzył prezydentowi grzywnę 2 000 zł i znów stwierdził bezczynność.

Zaświadczenie wydano 3 stycznia 2023 roku.

Równolegle działy się rzeczy jeszcze dziwniejsze. Miasto samo wystąpiło o wszczęcie postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji z 1969 roku, tej korzystnej dla powódki, i wcześniejszej z 1967 roku. W lutym 2023 roku Ministerstwo Sprawiedliwości odpowiedziało, że z uwagi na art. 156 § 2 k.p.a., czyli upływ trzydziestu lat od doręczenia albo ogłoszenia, nie jest to już możliwe.

Wcześniej urzędnicy poinformowali powódkę, że decyzja wymaga zmiany, bo trzeba w niej wskazać dzisiejszy numer ewidencyjny działki i numer księgi wieczystej. Złożyła wniosek. Nie rozpoznano go w terminie, więc w styczniu 2018 roku znów interweniował sąd administracyjny, stwierdzając bezczynność. Ostatecznie wniosek został cofnięty, bo miasto zmieniło praktykę i przestało tego wymagać.

Przez cały ten czas, jak ustalił sąd, urzędnicy utrzymywali kobietę bez wykształcenia prawniczego, ekonomistkę i muzyka, w przeświadczeniu, że jakieś postępowanie w jej sprawie nadal się toczy i skończy się pomyślnie. Miasto zresztą jeszcze w 2007 roku prowadziło postępowanie dekretowe, mimo że decyzja zapadła w 1969 roku.

I jeszcze jedno ustalenie, krótkie: miasto nigdy nie korzystało z nieruchomości ani z domu, ani nie czyniło tam żadnych nakładów.

Zmiana żądania w połowie procesu

Pozew wysłano 13 lutego 2024 roku. Powódka żądała pierwotnie tego, co przyznawała jej decyzja: zobowiązania miasta do ustanowienia na jej rzecz wieczystego użytkowania na 99 lat, w udziale 3/4, za czynszem symbolicznym.

W maju 2025 roku zmieniła powództwo. Żądanie o wieczyste użytkowanie stało się żądaniem ewentualnym, a na pierwszy plan wysunęło się co innego: przeniesienie udziału 3/4 w prawie własności gruntu.

Powód tej zmiany leży w ustawie z 20 lipca 2018 roku o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego gruntów zabudowanych na cele mieszkaniowe w prawo własności. Jej art. 23 mówi, że jeśli wniosek dekretowy zostanie uwzględniony po 1 stycznia 2019 roku, uprawnionemu przenosi się prawo własności gruntu, a nie, jak przez dziesięciolecia, użytkowanie wieczyste.

Innymi słowy: przez opóźnienie miasta rodzina dostała więcej, niż przyznawała decyzja z 1969 roku.

Sąd nie miał wątpliwości co do tożsamości nieruchomości. Księga wieczysta wprost wskazuje, z jakiego dawnego wykazu hipotecznego pochodzi grunt. Powierzchnia różni się nieznacznie: decyzja mówiła o 737,88 metra kwadratowego, księga o 742. Sąd uznał, że to efekt udoskonalenia metod pomiarowych na przestrzeni lat, i zauważył, że żadna ze stron tego zresztą nie podnosiła.

Zastrzeżenia z 1969 roku, tysiąc złotych opłaty i opłata za ulepszenie terenu, sąd uznał za bez znaczenia. Pierwsze wynikało z uchwały, której odpisu nawet nie złożono, więc nie wiadomo, czy miała umocowanie ustawowe. Drugie nie zostało wykazane: ani fakt ulepszenia, ani wysokość opłat, ani podstawa prawna ich pobierania.

Przedawnienie, dwa razy odbite

Miasto postawiło wszystko na jeden zarzut. Roszczenie z decyzji z 1969 roku jest majątkowe, a roszczenia majątkowe się przedawniają.

Formalnie miało rację co do zasady. Sąd potwierdził, że roszczenie o zawarcie umowy o ustanowienie wieczystego użytkowania podlega przedawnieniu z art. 117 § 1 k.c., a termin, który do końca 2015 roku wynosił dziesięć lat, od 1 stycznia 2016 roku wynosi sześć lat. Roszczenie nie jest okresowe ani związane z działalnością gospodarczą, więc krótszy termin trzyletni nie wchodzi w grę.

Kluczowe było jednak, od kiedy ten termin biegnie.

Decyzja z 1969 roku nie wskazywała terminu zawarcia umowy. Zwykłe wezwanie do jej zawarcia z art. 455 k.c. nie wystarczało, bo do wykonania decyzji potrzebna była jeszcze jej ostateczność w toku instancji, decyzja podlegała przecież zaskarżeniu. Tak stanowił art. 113 § 1 k.p.a. w brzmieniu z 1969 roku, dziś ta treść mieści się w art. 130 § 1 k.p.a.

A zaświadczenie o ostateczności powódka otrzymała dopiero 3 stycznia 2023 roku, po czterech i pół roku starań i trzech wyrokach sądu administracyjnego. Nie wynika z niego, kiedy decyzja stała się ostateczna, ani na jakich dokumentach organ się oparł.

Sąd wyciągnął z tego wniosek, który przewrócił zarzut: nie ma żadnego dowodu ani przesłanek, by odpowiedzialnie stwierdzić, że gdyby powódka wystąpiła o zaświadczenie wcześniej, to by je otrzymała, ani kiedy organ w ogóle by zareagował. Tym bardziej że organem właściwym był prezydent tego samego miasta, które teraz podnosi przedawnienie, ten sam, który odmówił zaświadczenia i zwlekał tak, że trzeba było go grzywną przymuszać.

Skoro więc nie ma podstaw, by uznać decyzję za ostateczną przed 3 stycznia 2023 roku, to pozew z lutego 2024 roku i zmiana żądania z maja 2025 roku mieszczą się w sześcioletnim terminie z ogromnym zapasem.

Sąd dodał jednak drugą, całkowicie niezależną nogę uzasadnienia: nawet gdyby roszczenie było przedawnione, zarzut i tak by nie zadziałał, bo byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego z art. 5 k.c.

Powody wymienił dwa. Pierwszy instytucjonalny: władze przez kilkadziesiąt lat z niewiadomych powodów zwlekały z wykonaniem własnej decyzji, po 2000 roku utwierdzały powódkę, że jakieś postępowanie się toczy, kazały jej zmieniać decyzję, a potem z tego wymogu zrezygnowały, a na koniec same próbowały doprowadzić do stwierdzenia jej nieważności, co finał miało dopiero w 2023 roku.

Drugi powód to historia rodziny. Sąd napisał wprost, że wobec tego, co spotkało ojca i matkę powódki, podnoszenie zarzutu przedawnienia przez publiczną osobę prawną nie może znaleźć uznania.

Wyrok zapadł na podstawie art. 64 k.c.: sąd zobowiązał miasto do zawarcia umowy o określonej treści i ustalił, że sam wyrok zastępuje tę umowę. Notariusz nie był już potrzebny.

Miasto zapłaciło powódce 11 817 zł kosztów procesu, w tym 10 800 zł kosztów zastępstwa procesowego, 1 000 zł opłaty od pozwu i 17 zł opłaty skarbowej. Do tego sąd nakazał pobrać od miasta 91 185 zł części opłaty sądowej, od której powódka była zwolniona.

Co z tej historii wynika

Decyzja administracyjna to jeszcze nie prawo do nieruchomości. Korzystne rozstrzygnięcie z 1969 roku nie przeniosło niczego: do tego potrzebna była umowa w formie aktu notarialnego, którą miasto miało zawrzeć i nie zawarło. Kiedy urząd nie wykonuje własnej decyzji, drogą jest powództwo o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, a wyrok zastępuje wtedy akt notarialny.

Przedawnienie nie biegnie, dopóki roszczenia nie da się dochodzić. Sąd oparł się na tym, że decyzja podlega wykonaniu dopiero jako ostateczna, a potwierdzenia ostateczności nie dało się uzyskać przez cztery i pół roku, z winy tego samego urzędu. Nie da się zarzucić komuś zwłoki w sytuacji, w której druga strona blokowała mu jedyną drogę.

Zarzut przedawnienia można podnieść, ale nie zawsze się opłaca. Art. 5 k.c. pozwala go zignorować, gdy jest sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Sąd zastosował to wobec podmiotu publicznego, który przez dekady sam nie wykonywał decyzji, utrzymywał uprawnioną w przekonaniu, że sprawa jest w toku, a równolegle próbował tę decyzję unieważnić.

Opóźnienie urzędu bywa korzystne. Gdyby umowę zawarto zgodnie z decyzją, rodzina miałaby użytkowanie wieczyste na 99 lat. Ponieważ wniosek dekretowy uwzględniono dopiero po 1 stycznia 2019 roku, wchodzi art. 23 ustawy z 2018 roku i przenosi się pełną własność gruntu. Warto sprawdzać, czy przepis, który dziś obowiązuje, nie daje więcej niż stary dokument.

Bezczynność urzędu da się przełamać, ale to osobna droga. Zanim ta sprawa w ogóle trafiła do sądu cywilnego, powódka musiała wygrać trzy postępowania przed sądem administracyjnym, doprowadzić do dwukrotnego stwierdzenia bezczynności i do grzywny nałożonej na prezydenta miasta. Dopiero potem miała dokument, od którego liczy się reszta.