Zarzucili mu, że zerwał kontakty z babcią. Sąd sprawdził, co się stało w 2008 roku

Dopóki żył ojciec, wszystko wyglądało normalnie.

Niedzielne obiady u dziadków. Imieniny i urodziny. Boże Narodzenie razem. Dziadek regularnie przekazywał matce chłopców kieszonkowe dla obu wnuków.

Potem, w listopadzie 2010 roku, ojciec zginął w wypadku samochodowym. Matka zerwała kontakty z teściami i wyjechała z młodszym synem do Wielkiej Brytanii. Starszy został w Polsce.

Sam.

Dwa lata wcześniej spadł z wysokości.

Co zostało po upadku

Uraz był wielonarządowy. Krwiak podtwardówkowy po stronie prawej i lewej. Złamanie łuski kości potylicznej. Wielołamowe złamanie obojczyka lewego, stłuczenie klatki piersiowej. Oddział intensywnej terapii, śpiączka farmakologiczna, respirator, intubacja. Potem długa rehabilitacja.

Uszkodzenie objęło płat czołowy i płaty skroniowe mózgu.

Diagnoza, która została na resztę życia: encefalopatia pourazowa pod postacią organicznych zaburzeń osobowości oraz zaburzenia pamięci. Opinia biegłych opisywała zmiany w osobowości: brak krytycyzmu, brak kontroli nad własną popędowością, brak kontroli emocjonalnej.

Jeszcze wcześniej, w okresie dorastania, rozpoznano u niego zaburzenia zachowania w przebiegu zaburzenia hiperkinetycznego, czyli ADHD, oraz głuchotę ucha lewego.

Rodzina odwiedzała go w szpitalu. Dziadkowie, wuj z żoną i dziećmi. Zamówili mszę w intencji jego powrotu do zdrowia. Nikt jednak nie prosił wuja ani o pomoc w opiece, ani o wsparcie finansowe.

Pięć lat i trzy dni

W styczniu 2016 roku babcia sporządziła testament notarialny, w którym do całości spadku powołała jednego syna. Zmarła w grudniu tego samego roku. Testament ogłoszono 29 marca 2017 roku, a w sierpniu sąd stwierdził nabycie spadku.

Wnuk wniósł pozew o zachowek 28 grudnia 2022 roku.

Pozwany od razu podniósł przedawnienie. Argument brzmiał sensownie: art. 1007 § 1 k.c. daje pięć lat od ogłoszenia testamentu, a powód najpóźniej od maja 2017 roku wiedział, kto jest jedynym spadkobiercą.

I gdyby liczyć po staremu, pięć lat od 29 marca 2017 roku upłynęłoby wiosną 2022 roku.

Tyle że 9 lipca 2018 roku weszła w życie nowelizacja Kodeksu cywilnego, która zmieniła art. 118 k.c. Dodano do niego zdanie: koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż dwa lata.

Sąd, powołując się na doktrynę i uchwałę Sądu Najwyższego z maja 2022 roku, wyjaśnił, że ta zasada dotyczy wszystkich terminów wynoszących co najmniej dwa lata, także tych szczególnych, uregulowanych poza art. 118 zdanie pierwsze. Pięcioletni termin z art. 1007 k.c. się w tym mieści.

A skoro roszczenie istniało i nie było przedawnione w dniu wejścia nowelizacji w życie, stosuje się do niego nowe brzmienie przepisu. Termin wydłużył się do 31 grudnia 2022 roku.

Pozew złożono trzy dni wcześniej.

Lista zarzutów

Pozwany nie poprzestał na przedawnieniu. Postawił drugi zarzut: żądanie zachowku jest nadużyciem prawa podmiotowego z art. 5 k.c.

Rozpisał go szczegółowo. Powód od lat nie utrzymywał kontaktów z rodziną, w tym ze spadkodawczynią. Miał być od zawsze osobą agresywną wobec najbliższych, dopuszczać się rękoczynów wobec rodziców, co wymagało interwencji policji. Jako dziecko i nastolatek wagarował, uciekał ze szkoły, kradł, zażywał środki psychoaktywne, samookaleczał się, podejmował próby samobójcze, stosował przemoc psychiczną i fizyczną wobec najbliższych. Nie interesował się losem chorej babci, nigdy nie odwiedzał dziadków, nie był nawet na pogrzebie. Nigdy też nie zasygnalizował, że zamierza dochodzić zachowku.

Sąd rozłożył ten zarzut na części.

Zaczął od tego, co bezsporne: po 2010 roku, po śmierci ojca powoda, kontakty z rodziną w zasadzie ustały. Potwierdzili to wszyscy świadkowie, potwierdził sam powód. Widywali się sporadycznie, na przykład na osiemnastych urodzinach jego brata w 2016 roku. Wuj z żoną spotkali go raz w markecie budowlanym i zaprosili do siebie; przyszedł, o zachowku nie mówił.

Świadkowie różnili się natomiast co do przyczyn tego oddalenia, a ich zeznania w tej części sąd ocenił jako częściowo spekulacje, przypuszczenia i domniemania. Jedna ze świadkiń, twierdząca, że relacje powoda z dziadkami były znikome jeszcze przed śmiercią ojca, sama sobie zaprzeczyła, opisując wcześniejsze odwiedziny na imieninach i świętach.

Nie znalazł się natomiast żaden dowód na to, by w relacjach powoda z babcią zaszło jakiekolwiek zdarzenie, które należałoby ocenić negatywnie z punktu widzenia zasad współżycia społecznego.

Jak sąd mierzy nadużycie prawa przy zachowku

Uzasadnienie przechodzi tu w wywód, który warto znać, bo zarzut z art. 5 k.c. pojawia się w niemal każdej sprawie o zachowek.

Sąd zaczął od przypomnienia, że zachowek służy urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma wobec najbliższych, i że pozbawienie kogoś zachowku na podstawie art. 5 k.c. jest możliwe, ale tylko w sytuacjach wyjątkowych.

Zauważył przy tym rozbieżność w orzecznictwie. Według jednego nurtu liczy się przede wszystkim to, jak uprawniony zachowywał się wobec spadkodawcy. Według drugiego decydują wyłącznie okoliczności na linii uprawniony-spadkobierca, bo wyłączenia prawa do zachowku za niewłaściwe postępowanie wobec spadkodawcy dokonuje on sam, przez wydziedziczenie.

Za sądem apelacyjnym powtórzył próg, jaki trzeba przekroczyć: oddalenie powództwa o zachowek na podstawie art. 5 k.c. może nastąpić, gdy systematyczne postępowanie uprawnionego wobec spadkodawcy przybiera formy szczególnie drastyczne, motywowane niskimi pobudkami, celowe, a jego następstwa są dla spadkodawcy szczególnie dotkliwe i zasługują na oczywistą dezaprobatę z punktu widzenia norm moralnych.

Sam zaś przyjął metodę praktyczną: przy ocenie nadużycia prawa do zachowku należy stosować przez analogię przepisy o niegodności dziedziczenia (art. 928 k.c.) i o wydziedziczeniu (art. 1008 k.c.).

I sprawdził punkt po punkcie. Powód nie dopuścił się wobec babci ani osoby jej bliskiej żadnego czynu zabronionego, a tym bardziej ciężkiego umyślnego przestępstwa. Nie podejmował działań przeciwko wolności testowania ani nie ingerował w porządek dziedziczenia. Nie można mu też postawić zarzutu, że celowo i umyślnie zaniedbał relacji rodzinnych.

Trzy powody, dla których kontakt się urwał

Zamiast złej woli sąd wskazał trzy inne przyczyny.

Pierwsza to choroba. Zaburzenia hiperkinetyczne od dzieciństwa, a po wypadku encefalopatia pourazowa z organicznymi zaburzeniami osobowości: brak krytycyzmu, brak kontroli emocjonalnej. Sąd dodał, że powód, zostawiony przez najbliższą rodzinę, zwłaszcza przez matkę, która wyjechała za granicę, musiał sam radzić sobie ze skutkami wypadku, szczególnie w sferze psychicznej.

Druga to postawa matki. Z zeznań świadków i obu stron wyłonił się obraz kobiety egocentrycznej, roszczeniowej i powodującej konflikty w domu, która nie lubiła teściowej i starała się ograniczać kontakty męża i synów z dziadkami. Tę okoliczność potwierdzał zarówno powód, jak i pozwany.

Trzecia to śmierć ojca. Dopóki żył, relacje były poprawne: dbał, żeby dzieci odwiedzały dziadków na urodzinach i imieninach i żeby razem spędzali święta. Był, jak ujął to sąd, osobą konsolidującą rodzinę. Gdy go zabrakło, więzi się rozluźniły.

Stąd wniosek, który jest w tej sprawie najważniejszy: chłodne relacje rodzinne nie uzasadniają w żadnym stopniu oddalenia powództwa o zachowek ani jego miarkowania, jeśli ich źródłem nie jest celowe zachowanie uprawnionego.

Sąd rozprawił się jeszcze z zarzutem, że powód nie opiekował się chorą babcią. Po pierwsze, obowiązek alimentacyjny obciąża, zgodnie z art. 129 § 1 k.r.o., zstępnych bliższych stopniem przed dalszymi, więc w pierwszej kolejności ciążył on na synu, a nie na wnuku. Po drugie, jak zauważył sąd, nie sposób zarzucać powodowi, że nie opiekował się babcią, skoro nikt go o to nie prosił.

O pogrzebie zresztą nie wiedział. Rodzina zawiadomiła o nim brata powoda przez komunikator, a informację zostawiła w skrzynce pocztowej pod poprzednim adresem zamieszkania jego rodziców.

Rachunek, który zamienił 75 tysięcy w 15 tysięcy

Zachowek liczy się w trzech krokach.

Krok pierwszy: kto by dziedziczył z ustawy. Babcia zostawiła męża i jednego syna. Drugi syn, ojciec powoda, zmarł przed nią, zostawiając dwóch synów. Gdyby żył, dziedziczyłby jedną trzecią. Skoro nie dożył, jego udział przypada w częściach równych jego dzieciom, po połowie.

Udział powoda przy dziedziczeniu ustawowym: 1/6.

Krok drugi: ile wynosi ułamek zachowku. Co do zasady połowa udziału, a dwie trzecie tylko wtedy, gdy uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy.

Tu powód mógłby zyskać, ale nie zyskał. Sąd wyjaśnił, że uprzywilejowanie dotyczy osób całkowicie i trwale niezdolnych do pracy w chwili otwarcia spadku, a z opinii lekarskich dołączonych do akt wynikało, że powód jest niezdolny do pracy tylko częściowo i może wykonywać lekkie prace fizyczne, w tym roboty budowlane.

Ułamek: połowa z 1/6, czyli 1/12.

Krok trzeci: substrat zachowku. To czysta wartość spadku powiększona o darowizny i zapisy windykacyjne. W skład spadku wchodził wyłącznie udział wynoszący połowę w prawie własności mieszkania w Gdyni. Biegła wyceniła całe prawo na 363 000 zł według stanu na dzień śmierci i cen aktualnych, więc udział wart był 181 500 zł. Nie wykazano żadnych długów spadkowych ani darowizn podlegających doliczeniu.

Jedna dwunasta z tego to 15 125 zł.

Powód żądał 75 000 zł.

Odsetki dostał od 29 marca 2023 roku. Sąd wyjaśnił, że zobowiązanie z tytułu zachowku ma charakter bezterminowy, więc termin spełnienia świadczenia wyznacza wezwanie do zapłaty z art. 455 k.c., a nie dopiero wyrok. Powód nie wykazał, żeby wcześniej wzywał pozwanego do zapłaty, więc pierwszym wezwaniem był doręczony w marcu 2023 roku pozew, a sąd doliczył czternaście dni na ocenę roszczenia, konsultację z prawnikiem i zebranie pieniędzy.

Cena za źle policzone żądanie

Na koniec przyszedł rachunek, który dobrze pokazuje, ile kosztuje pozew napisany “na oko”.

Sąd rozdzielił koszty procesu stosunkowo: powód ponosi 80 procent, pozwany 20 procent.

I wyjaśnił, dlaczego nie odstąpił od obciążania powoda kosztami, mimo że sprawę co do zasady wygrał. Powód rażąco przeszacował wysokość swojego roszczenia. Przed wniesieniem pozwu powinien był oszacować wartość majątku spadkowego, choćby na podstawie internetowych ofert sprzedaży podobnych mieszkań w podobnej okolicy. Tymczasem kwotę 75 000 zł podał całkowicie dowolnie, bez odniesienia do cen rynkowych.

W pozwie zresztą sam to zdradził, pisząc, że pozwany “wedle najlepszej wiedzy powoda” winien zapłacić mu 75 000 zł, i wymieniając ogólnikowo nieruchomość, ruchomości i środki pieniężne. Ruchomości ani pieniędzy w spadku nie było.

Co z tej historii wynika

Termin przedawnienia zachowku kończy się z końcem roku. Pięć lat od ogłoszenia testamentu to reguła z art. 1007 k.c., ale od nowelizacji z lipca 2018 roku koniec każdego terminu dłuższego niż dwa lata przesuwa się na 31 grudnia. W tej sprawie ta zasada dała powodowi dodatkowe dziewięć miesięcy i uratowała mu całe roszczenie.

Brak kontaktu to za mało, żeby stracić zachowek. Sąd wprost stwierdził, że chłodne relacje rodzinne nie uzasadniają oddalenia ani obniżenia zachowku, jeśli ich źródłem nie jest celowe zachowanie uprawnionego. Progiem jest zachowanie drastyczne, systematyczne i motywowane niskimi pobudkami, oceniane przez analogię do przesłanek wydziedziczenia i niegodności dziedziczenia.

Wnuk nie ma obowiązku opiekować się babcią, gdy żyje jej syn. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych bliższych stopniem przed dalszymi. Zarzut, że powód nie pomagał chorej babci, upadł także dlatego, że nikt go o pomoc nie prosił.

Zachowek to prosty rachunek, ale trzeba go zrobić przed pozwem. Udział przy dziedziczeniu ustawowym razy połowa (albo dwie trzecie), razy substrat zachowku. Kto tego nie policzy i wpisze kwotę z sufitu, ryzykuje, że wygra sprawę i zapłaci większość kosztów, tak jak tutaj: 80 procent kosztów przy zasądzonych 15 125 zł.

Dwie trzecie zamiast połowy należą się tylko przy całkowitej i trwałej niezdolności do pracy. Ciężki uraz mózgu i trwałe zaburzenia osobowości nie wystarczyły, bo opinie stwierdzały niezdolność częściową i możliwość wykonywania lekkich prac fizycznych. Ocenia się stan z chwili otwarcia spadku.