Matka przepisała mieszkanie na córkę dwa tygodnie przed śmiercią. Syn poszedł do sądu

Mieszkanie miało 57,50 metra kwadratowego i mieściło się w warszawskim bloku, w którym Pelagia Nowińska przeżyła większość dorosłego życia. Nie miała nic poza nim. Ani działki, ani oszczędności, ani samochodu, tylko spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu i coraz dłuższą listę zobowiązań kredytowych.

Ostatni rok spędziła leżąc. Nowotwór, a do tego objawy choroby Alzheimera, z każdym miesiącem coraz mniej z niej zostawało. Opiekowała się nią córka, Kalina. Kupowała leki, płaciła rachunki, gotowała, myła, zaciągała kolejne pożyczki, kiedy pieniędzy brakowało. Robiła to sama.

8 marca 2019 roku w kancelarii notarialnej podpisano akt darowizny. Pelagia Nowińska darowała córce mieszkanie. W dokumencie zapisano wartość: 360 000 zł. Zapisano też coś jeszcze, że darowizna zwolniona jest z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową. Zdanie, które miało zabezpieczyć Kalinę na przyszłość.

Podpis w imieniu matki złożyła sama obdarowana. Wcześniejszym aktem notarialnym Pelagia udzieliła córce pełnomocnictwa do zbycia mieszkania, na rzecz samego pełnomocnika, na warunkach według jego uznania, w formie umowy darowizny i wraz z prawem złożenia oświadczenia o niezaliczaniu darowizny na schedę.

Piętnaście dni później Pelagia Nowińska zmarła w hospicjum.

Brat, który się nie pojawiał

Zostało dwoje dzieci: Kalina i jej starszy brat Leszek. Byli, jak sucho odnotował później sąd, ze sobą skonfliktowani.

Wersje tego, jak wyglądały relacje Leszka z matką, rozeszły się w procesie na dwie strony i nigdy się nie spotkały. Świadkowie strony pozwanej mówili jednym głosem: nie angażował się, nie odwiedzał, nie pomagał siostrze. Znajomy rodziny zeznał, że matka była synem rozczarowana, że padły gorzkie wyznania o tym, iż się nią nie interesował, że prosiła o pomoc i usłyszała odmowę.

Świadkowie strony powodowej opisywali coś zupełnie innego. Że matka była zapraszana na każde święta. Że syn ją odwiedzał i często o tym mówił. Że bardzo przeżył śmierć rodziców. Jedna ze świadków ujęła to ostrożnie: nie da się powiedzieć, że matka nienawidziła syna ani syn jej, tych relacji nie sposób nazwać konfliktem.

Sam Leszek twierdził, że pomagał matce finansowo, odwiedzał ją w weekendy do 2018 roku i bywał u niej także w hospicjum. Przypominał, że w latach 2004-2007 to on ponosił koszty utrzymania tego mieszkania, przestał dopiero, gdy wprowadziła się tam Kalina z mężem i córką. I że w latach 2016-2018 pracował za granicą, bo musiał spłacać kredyt we frankach szwajcarskich.

Sąd nie próbował pogodzić tych obrazów. Dał wiarę temu, że cały ciężar opieki nad umierającą matką przejęła córka i że konflikt istniał. Ale co do prawnej oceny zachowania brata, poszedł w zupełnie inną stronę, niż liczyła pozwana.

Testament, który się nie utrzymał

Zanim jeszcze zaczęła się sprawa o zachowek, przed Sądem Rejonowym dla Warszawy-Żoliborza toczyło się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku. Wniosek złożył wierzyciel zmarłej, spółka, która miała wobec niej roszczenie.

W tamtej sprawie pojawił się testament ustny z 23 lutego 2019 roku. Na rozprawie 31 sierpnia 2023 roku przewodnicząca uprzedziła uczestników, że w świetle zgłoszonych twierdzeń i dowodów testament ten jest nieważny.

To przesądziło o punkcie wyjścia. Skoro nie ma ważnego testamentu, dziedziczy się z ustawy, a przy dwójce dzieci oznacza to udziały po połowie.

Pozew na 175 tysięcy, wyrok na 241 tysięcy

22 marca 2024 roku Leszek wniósł pozew o 175 000 zł zachowku. Nie od spadku, bo spadku praktycznie nie było, tylko od siostry, jako od osoby obdarowanej.

Kalina wniosła o oddalenie powództwa w całości. Jej argument był jeden i był moralny: brat naruszył art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czyli obowiązek wzajemnego szacunku i wspierania się między rodzicami a dziećmi. Zaniechał opieki nad schorowaną matką, przez długi czas nie utrzymywał kontaktu, nie dał ani wsparcia finansowego, ani emocjonalnego. Nie może więc teraz żądać pieniędzy za mieszkanie, którego nawet nie odwiedzał.

Sprawa rozstrzygnęła się jednak na czymś, o czym w tej kłótni nikt na początku nie mówił: na wycenie.

Sąd dopuścił dowód z opinii biegłego z zakresu wyceny nieruchomości. Rzeczoznawca miał policzyć wartość rynkową mieszkania według stanu z dnia darowizny, 8 marca 2019 roku, ale według cen aktualnych. Wyszło 965 700 zł.

Prawie trzy razy więcej niż 360 000 zł wpisane w akcie notarialnym sześć lat wcześniej.

W sierpniu 2025 roku Leszek rozszerzył powództwo: zamiast 175 000 zł zażądał 241 425 zł. Czyli równo jednej czwartej z 965 700 zł.

Pozwana kwestionowała opinię i domagała się opinii uzupełniającej. Sąd nie widział podstaw, by wycenę podważyć, a wniosek oddalił, zmierzał do wykazania faktu już udowodnionego i przedłużenia postępowania.

Jesienią 2025 roku strony próbowały jeszcze się dogadać. Pozwana wniosła o skierowanie sprawy do mediacji, rozmowy ugodowe ruszyły, i skończyły się bez porozumienia. Na rozprawie 12 grudnia 2025 roku Kalina wniosła ostatecznie o oddalenie powództwa, a gdyby to nie przeszło, o rozłożenie świadczenia na raty albo odroczenie terminu zapłaty.

Jak liczy się zachowek

Wyrok zapadł 12 marca 2026 roku, na posiedzeniu niejawnym.

Rachunek sądu był krótki. Dzieci dziedziczą po matce w częściach równych, czyli po 1/2. Zachowek dla dorosłej, zdolnej do pracy osoby to połowa wartości udziału spadkowego (art. 991 § 1 k.c.). Połowa z połowy daje 1/4.

Ale 1/4 czego? Spadkodawczyni nie zostawiła majątku. Tu wchodzi art. 993 § 1 k.c.: darowizny dolicza się do spadku przy obliczaniu zachowku. Mieszkanie darowane dwa tygodnie przed śmiercią wraca więc do rachunku, nie fizycznie, tylko jako liczba.

A skoro spadkobierca nie ma z czego zapłacić, uprawniony może pójść wprost do obdarowanego. Pozwala na to art. 1000 § 1 k.c., z jednym ograniczeniem: obdarowany odpowiada tylko w granicach swojego wzbogacenia. Kalina nadal ma mieszkanie warte niemal milion, więc granica jej nie chroniła.

Wartość liczy się według art. 995 § 1 k.c., stan rzeczy z chwili darowizny, ceny z chwili ustalania zachowku. Stąd 965 700 zł zamiast 360 000 zł. To reguła, która w praktyce potrafi zmienić wynik sprawy bardziej niż jakikolwiek argument stron.

965 700 × 1/4 = 241 425 zł. Roszczenie główne sąd zasądził w całości.

Oddalił natomiast część roszczenia odsetkowego. Powód chciał odsetek od całej kwoty od dnia wniesienia pozwu, ale odsetki należą się dopiero od chwili wezwania dłużnika do zapłaty (art. 481 § 1 w zw. z art. 455 k.c.). Sąd rozbił je więc na dwie części: od pierwotnych 175 000 zł, od 1 czerwca 2024 roku, czyli od dnia po sporządzeniu odpowiedzi na pozew; od pozostałych 66 425 zł objętych rozszerzeniem, od 10 października 2026 roku, dnia po doręczeniu pisma rozszerzającego powództwo.

“Zwolniona z zaliczenia na schedę spadkową”

Zdanie wpisane do aktu darowizny okazało się bez znaczenia dla tej sprawy. Sąd wyjaśnił dlaczego jednym zdaniem: zwolnienie z obowiązku zaliczenia na schedę spadkową odnosi skutek jedynie przy potencjalnym dziale spadku (art. 1039 § 1 k.c.).

To dwie różne instytucje. Zaliczenie na schedę reguluje, jak spadkobiercy rozliczają się między sobą przy dzieleniu masy spadkowej. Zachowek to co innego, minimalny udział zagwarantowany ustawą, którego wolą spadkodawcy nie da się wyłączyć. Notariusz może wpisać do aktu, że darowizna nie podlega zaliczeniu; nie może wpisać, że nie podlega doliczeniu przy zachowku.

Dlaczego brak opieki nie wystarczył

Najciekawsza część uzasadnienia dotyczy art. 5 k.c., zakazu czynienia ze swojego prawa użytku sprzecznego z zasadami współżycia społecznego. To furtka, przez którą sądy czasem obniżają albo odmawiają zachowku.

Sąd przyznał, że taka możliwość istnieje, ale od razu ją zawęził. Istotą prawa cywilnego jest strzeżenie praw podmiotowych, więc każde rozstrzygnięcie prowadzące do redukcji lub unicestwienia tych praw musi mieć charakter wyjątkowy. Odmowa ochrony na podstawie art. 5 k.c. wymaga okoliczności rażących i nieakceptowanych w świetle powszechnie uznawanych wartości. Sąd przywołał orzecznictwo, zgodnie z którym samo pozbawienie uprawnionego korzyści ze spadku jest już dla niego krzywdzące, i nie należy tego pogłębiać, utrudniając mu dochodzenie zachowku.

Przyjmuje się też, że podstawą zastosowania art. 5 k.c. mogłyby być okoliczności uzasadniające wydziedziczenie, a sam konflikt rodzinny do nich nie należy.

Następnie sąd nazwał sytuację po imieniu. Że dwoje skonfliktowanego rodzeństwa, z których jedno przejmuje odpowiedzialność za intensywną opiekę nad umierającą matką, a drugie raczej się od niej uchyla, koncentrując na własnej rodzinie, to sytuacja, która choć może być w jakimś stopniu zachowaniem nagannym, nie wykracza poza ramy standardowych relacji rodzinnych.

Dołożył do tego trzy okoliczności. Powód w przeszłości płacił za utrzymanie mieszkania. Utrzymywał relacje, odwiedziny w weekendy, wspólne święta, rodzinne uroczystości. A matka chorowała na alzheimera, co samo w sobie utrudnia kontakt i komunikację; do tego w latach 2016-2018 syn pracował za granicą.

Nie było więc, jak ujął to sąd, żadnego długotrwałego, intensywnego, intencjonalnego i zawinionego zachowania powoda wobec matki. Argumentacja z art. 5 k.c. upadła zarówno co do oddalenia powództwa, jak i co do obniżenia zachowku.

Nie przeszedł też wniosek o raty. Art. 997(1) § 1 k.c. pozwala sądowi odroczyć zapłatę albo rozłożyć ją na raty z uwagi na sytuację obu stron, ale pozwana dysponuje znacznym majątkiem nieruchomym, a jej liczne zobowiązania kredytowe są, jak zapisano w uzasadnieniu, mimo wszystko wynikiem jej świadomych działań.

Do 241 425 zł doszły koszty procesu: 22 630,68 zł, w tym 8 750 zł opłaty od pozwu, 3 322 zł opłaty od rozszerzenia, 5 400 zł zastępstwa procesowego, 17 zł opłaty skarbowej i 5 141,68 zł zaliczek na biegłego. Powód wygrał niemal w całości, więc całość kosztów obciążyła pozwaną.

Co z tej historii wynika

Darowizna nie wyprowadza majątku spod zachowku. Przepisanie mieszkania za życia, nawet na dwa tygodnie przed śmiercią, nawet z pełnomocnictwa, nie usuwa go z rachunku. Art. 993 § 1 k.c. każe doliczyć darowiznę z powrotem, a art. 1000 § 1 k.c. pozwala pójść po pieniądze wprost do obdarowanego.

Klauzula o niezaliczaniu na schedę spadkową nie broni przed zachowkiem. To formuła z zupełnie innej instytucji, dotyczy podziału majątku między spadkobiercami, nie minimalnego udziału gwarantowanego ustawą. Wpisanie jej do aktu daje złudne poczucie bezpieczeństwa.

Wartość liczy się po dzisiejszych cenach, nie po tych z aktu. W akcie darowizny stało 360 000 zł. Biegły wycenił mieszkanie na 965 700 zł. Różnica przełożyła się bezpośrednio na wysokość zachowku, z 90 000 zł zrobiło się 241 425 zł. Kto planuje darowiznę licząc na kwotę z aktu, liczy źle.

Opieka nad rodzicem nie jest walutą, którą da się rozliczyć w sprawie o zachowek. Sąd uwierzył, że cały ciężar opieki spoczywał na córce, i mimo to zasądził pełną kwotę. Art. 5 k.c. działa tylko przy okolicznościach rażących, porównywalnych z podstawami wydziedziczenia, a zwykły rodzinny konflikt i nierówny podział obowiązków do nich nie należą.

Jeśli chce się kogoś pozbawić zachowku, robi się to za życia i we właściwej formie. Nie darowizną i nie klauzulą notarialną, tylko wydziedziczeniem w ważnym testamencie, z podaniem ustawowej przyczyny. W tej sprawie testament ustny okazał się nieważny, a wszystko, co po nim zostało, to darowizna, która przed zachowkiem nie chroni.