Dziadek nie chciał poznać wnuków. O jego śmierci dowiedzieli się sami

O śmierci dziadka dowiedzieli się sami. Nikt do nich nie zadzwonił. Nie wiedzieli, kiedy jest pogrzeb, więc na pogrzebie nie byli.

Zresztą nigdy go nie poznali. Wiedzieli, że istnieje, ich rodzice mówili im o nim, dzwonili do niego, informowali o ich narodzinach. Ale on nigdy nie chciał ich zobaczyć.

Czternaście lat przed śmiercią, 29 stycznia 2009 roku, ten sam człowiek podpisał u notariusza testament. Do całości spadku powołał swoją wieloletnią partnerkę. A troje własnych dzieci wydziedziczył, pisząc, że od około ośmiu lat nie utrzymują z nim żadnych kontaktów, nie odzywają się i nie udzielają mu pomocy ani opieki mimo jego ciężkiej choroby i mimo tego, że o ten kontakt zabiega.

Tego samego dnia podpisał z partnerką jeszcze jeden dokument: umowę o opiekę, w której zobowiązała się nieodpłatnie opiekować nim do końca życia.

O wnukach testament nie wspominał ani słowem.

Luka, której nie zauważył

Wydziedziczenie działa dokładnie tak daleko, jak sięga nazwisko wpisane do testamentu. Pozbawia konkretną osobę statusu spadkobiercy ustawowego i prawa do zachowku, i na tym się kończy.

Art. 1011 k.c. mówi wprost: zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę. Wydziedziczonego traktuje się jak zmarłego przed otwarciem spadku, a roszczenie zsuwa się o pokolenie w dół.

Skoro spadkodawca powołał w testamencie spadkobierczynię, jego wnuki nie dziedziczą po nim majątku, ale mogą domagać się od niej zapłaty zachowku.

Warto przy tym odnotować rzecz, którą sąd wyjaśnił, powołując się na uchwałę Sądu Najwyższego: spadkobierca testamentowy pozwany o zachowek przez wnuki nie może w tym procesie kwestionować, że wydziedziczenie ich rodzica było bezpodstawne. Miałby w tym interes prawny, bo zachowek wydziedziczonego to połowa udziału, a jego małoletnich dzieci aż dwie trzecie, ale musiałby wytoczyć osobną sprawę o ustalenie, przeciwko wydziedziczonemu i przeciwko jego dzieciom naraz.

Tu żadna ze stron wydziedziczenia nie kwestionowała. Przeciwnie: pozwana argumentowała, że te same przyczyny obejmowały również wnuków.

Kto zerwał więzi

Cała obrona opierała się na jednym twierdzeniu, że rodzina spadkodawcy się nim nie interesowała, a on zabiegał o kontakt.

Sąd Rejonowy w Toruniu odmówił zeznaniom pozwanej wiary w tej części, i to nie tylko dlatego, że przeczyły im inne dowody. Odmówił wiary, bo przeczyły same sobie.

Z jednej strony pozwana zeznawała, że spadkodawca zabiegał o relacje z dziećmi po rozwodzie i chciał poznać wnuki. Z drugiej, że nigdy nie skarżył się na brak kontaktu z dziećmi. Sąd zauważył, że gdyby to było dla niego ważne, takie rozmowy z pewnością by się odbywały. Ostatecznie pozwana przyznała, że nie wie do końca, czy kontakty ze strony dzieci miały miejsce.

Decydujący okazał się jednak dokument sprzed dwudziestu sześciu lat. W opinii ośrodka diagnostycznego sporządzonej w sierpniu 2000 roku na potrzeby sprawy rozwodowej stwierdzono, że to spadkodawca nie wykazywał zainteresowania sprawami dzieci, ograniczając się jedynie do płacenia alimentów.

Do akt trafił też wyrok sądu karnego z 2000 roku. Sąd ustalił, że spadkodawca stosował przemoc wobec żony i dzieci, a dzieci były świadkami częstych awantur i agresywnych zachowań.

Mimo to, ustalił sąd, oboje starsi zstępni próbowali utrzymywać kontakt. Odwiedzali ojca, poznali jego nową partnerkę. Gdy wyjechali za granicę do pracy, dzwonili i informowali go o ważnych wydarzeniach, w tym o narodzinach dzieci. On nie okazywał zainteresowania, nie chciał poznać wnuków i nawiązać z nimi więzi.

Nie informował dzieci o pogarszającym się stanie zdrowia, o hospitalizacjach i zabiegach dowiadywały się po fakcie. Po przeprowadzce do nowego mieszkania nie podał im nowego adresu.

Sąd uznał zeznania powodów za szczere, wskazując na ich emocjonalność oraz jasność i uporządkowanie wypowiedzi.

Rachunek: 436 876,92 zł

Do czasu rozprawy strony zgodziły się co do wartości majątku, zbliżonej zresztą do tej, którą sama pozwana podała w deklaracji podatkowej:

• mieszkanie: 374 000 zł;
• udział 4/32 w użytkowaniu wieczystym z wyłącznym prawem do boksu garażowego o powierzchni 19,80 m², sprzedany w toku procesu za 50 000 zł;
• udział 1/2 w samochodzie osobowym: 5 530 zł;
• środki na rachunku bankowym: 7 346,92 zł.

Razem 436 876,92 zł.

Pozwana twierdziła, że poniosła około 12 000 zł kosztów pogrzebu, które należałoby odjąć jako dług spadkowy. Nie wykazała żadnego z tych wydatków, a przyznała, że dostała zasiłek pogrzebowy z ZUS. Zgodnie z art. 6 k.c. ciężar dowodu spoczywał na niej, sąd nie był w stanie ustalić wysokości tych kosztów i nic nie odjął.

Wyjaśniła się też kwestia hipoteki. W księdze wieczystej mieszkania wpisana była hipoteka umowna na 300 000 zł, zabezpieczająca roszczenie gminy o zwrot bonifikaty udzielonej przy zakupie. Warunkiem zachowania bonifikaty było mieszkanie w lokalu przez pięć lat, a termin ten upłynął 19 września 2022 roku, jeszcze za życia spadkodawcy. Roszczenie wygasło, hipoteka podlega wykreśleniu na wniosek pozwanej. Mieszkanie jest więc czyste.

Ułamki wyszły tak. Troje dzieci dziedziczyłoby po 1/3. Jeden z powodów jest jedynym dzieckiem swojego rodzica, więc wszedłby w cały udział 1/3; dwoje pozostałych dzieli udział swojego rodzica na pół, po 1/6.

Wszyscy troje byli małoletni w chwili otwarcia spadku, a to podnosi zachowek z połowy do dwóch trzecich udziału. Sąd podkreślił, że późniejsze osiągnięcie pełnoletności niczego nie zmienia; liczy się dzień śmierci spadkodawcy.

Stąd żądanie: 1/3 × 2/3 = 2/9, czyli 97 083,76 zł dla jednego wnuka, oraz 1/6 × 2/3 = 1/9, czyli po 48 541,88 zł dla dwojga pozostałych.

Nowy przepis, o którym mało kto wie

I tu sprawa robi się ciekawa, bo sąd zastosował instytucję, która w polskim prawie spadkowym istnieje dopiero od 22 maja 2023 roku.

Art. 997¹ § 1 k.c. pozwala zobowiązanemu do zapłaty zachowku żądać trzech rzeczy: odroczenia terminu płatności, rozłożenia na raty, a w wyjątkowych wypadkach, obniżenia zachowku. Sąd bierze przy tym pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron.

Przepis zmienił układ sił także w innym miejscu. Skoro ustawodawca stworzył osobne narzędzie do miarkowania zachowku ze względu na sytuację stron, to art. 5 k.c. nie może już do tego służyć. Zostaje mu tylko rola skrajna: całkowite oddalenie powództwa przy nadużyciu prawa przez uprawnionego, i to wyłącznie w sytuacjach wyjątkowych.

Sąd rozstrzygnął obie kwestie osobno.

Art. 5 k.c., nie. Wykazano, że przyczyną zerwania więzi była postawa samego spadkodawcy. Powodowie byli małoletni, nie mieli obiektywnej możliwości nawiązania relacji z dziadkiem, a brak tej relacji nie wynikał z niczyjego nagannego zachowania po ich stronie ani po stronie rodziców. Pozwana nie wykazała, żeby spadkodawca czynił jakiekolwiek próby kontaktu z wnukami i został odrzucony. Ani wnuki, ani ich rodzice nie otrzymali od niego żadnego wsparcia, finansowego ani emocjonalnego.

Art. 997¹ k.c., tak. I tu sąd wyliczył argumenty przemawiające za pozwaną. Żyła ze spadkodawcą w nieformalnym związku przez długie lata i to ją ustanowił spadkobierczynią. Prowadzili wspólne gospodarstwo domowe, dzieląc wydatki. Zainwestowała własne środki w remont mieszkania, i choć nie wykazała ich wysokości, sąd uznał, że przy wieloletnim związku nie sposób kwestionować jej wkładu. Opiekowała się spadkodawcą w chorobie, a wcześniej także jego ciężko chorą matką, zanim trafiła do hospicjum. Odziedziczony lokal jest dziś jej głównym majątkiem.

Sposób obniżenia jest elegancki. Sąd policzył zachowek tak, jakby pozwana była małżonką spadkodawcy, bo wtedy udziały spadkowe dzieci wynosiłyby po 1/4, a nie po 1/3.

To dało: 1/4 × 2/3 = 1/6, czyli 72 812,82 zł, oraz po 1/12, czyli 36 406,41 zł. Zamiast żądanych 97 083,76 zł i po 48 541,88 zł.

Sąd zauważył jeszcze, że dokładnie te same kwoty wyszłyby przy innym założeniu, gdyby przyznać wnukom zachowek na poziomie tego, który należałby się ich rodzicom (1/3 × 1/2 = 1/6).

Dlaczego nie było rat

Pozwana wnosiła ewentualnie o odroczenie płatności albo rozłożenie jej na raty przez pięć lat. Sąd odmówił obu.

Powód pierwszy: dysponuje majątkiem. Odziedziczony spadek wart jest ponad 436 000 zł, mieszkanie po wykreśleniu hipoteki jest wolne od obciążeń, a ze sprzedaży garażu ma już 50 000 zł w ręku. Może wesprzeć się rodziną, sama zeznała, że uzyskała zapewnienia o możliwości pożyczki, albo wziąć kredyt pod zastaw lokalu.

Powód drugi: zachowek został już raz obniżony, co w wystarczającym stopniu uwzględnia zasady współżycia społecznego.

Sąd odrzucił też osobny argument podatkowy. Pozwana korzysta ze zwolnienia od podatku od spadków i darowizn, które traci przy sprzedaży mieszkania przed upływem pięciu lat. Zdaniem sądu to nie powód, żeby odraczać spłatę, pięć lat to czas nadmierny i nieusprawiedliwiony.

Odnotował przy tym, że pozwana miała czas: wezwanie do zapłaty odebrała 22 lipca 2024 roku, a pozew wpłynął dopiero w grudniu.

Zwrócił też uwagę na sytuację drugiej strony. Zachowek nie będzie dla wnuków nadmiernym wzbogaceniem, dwoje z nich wciąż jest małoletnich, trzeci dopiero wkracza w dorosłość, studiuje za granicą na rządowej pożyczce, a żadne z nich nie ma majątku ani niczego nie dostało od rodziców.

Do tego doszło jeszcze jedno zastrzeżenie: pozwana wprawdzie powoływała się na skromne dochody, ale poza własnymi twierdzeniami nie przedstawiła żadnych dowodów, ani dokumentów o stanie zdrowia, które uniemożliwiałyby jej pracę. Zdołała natomiast zgromadzić środki na podatek spadkowy.

Odsetki zasądzono od 6 sierpnia 2024 roku: czyli od upływu czternastodniowego terminu z wezwania.

Co z tej historii wynika

Wydziedziczenie dziecka nie obejmuje jego dzieci. Testament wyliczał troje dorosłych zstępnych i na tym się kończył. Wnuki, o których spadkodawca wiedział, że istnieją, nie zostały wymienione, a sąd uznał, że mają pełne prawo do zachowku. Kto chce pozbawić zachowku całą gałąź rodziny, musi wymienić w testamencie każdą osobę z osobna.

Małoletniość w dniu śmierci podnosi zachowek o jedną trzecią. Zamiast połowy udziału, dwie trzecie. Data jest sztywna: liczy się dzień otwarcia spadku, a nie dzień wyroku. W tej sprawie jeden z powodów zdążył w trakcie procesu osiągnąć pełnoletność i nie straciło to dla niego znaczenia.

Od 2023 roku sąd może zachowek obniżyć, i robi to. Art. 997¹ k.c. jest nowy i jeszcze mało znany, a ta sprawa pokazuje go w działaniu: zachowek spadł o jedną czwartą, bo pozwana przez lata opiekowała się spadkodawcą, prowadziła z nim wspólny dom i zainwestowała w remont mieszkania. Nawet nie wykazawszy kwot tych nakładów.

Ten sam przepis zamknął furtkę z art. 5 k.c. Skoro istnieje osobne narzędzie do miarkowania zachowku ze względu na sytuację stron, klauzula zasad współżycia społecznego przestała do tego służyć. Została jej rola skrajna, całkowite oddalenie roszczenia, i tylko w wypadkach naprawdę wyjątkowych.

Sądy pytają, kto zerwał więź, a nie czy jej nie było. Bezsporne było, że wnuki nie miały z dziadkiem żadnego kontaktu. Rozstrzygnęło ustalenie, kto za to odpowiada, a odpowiedź znalazła się w opinii biegłych sprzed dwudziestu sześciu lat, wydanej w zupełnie innej sprawie. Dokumenty z dawnych postępowań rodzinnych i karnych bywają w sprawach spadkowych decydującym dowodem.

Brak wolnych pieniędzy nie oznacza rat. Pozwana mieszka w odziedziczonym mieszkaniu i utrzymuje się z renty, a mimo to sąd kazał jej zapłacić od razu. Uzasadnienie: ma czysty od hipoteki lokal, pieniądze ze sprzedanego garażu i możliwość pożyczki. Sąd oczekuje, że zobowiązany sięgnie po majątek, który dostał, a nie tylko po bieżące dochody.