Wszczynał awantury i bił matkę. Siostra i tak musiała mu zapłacić zachowek

Mieszkanie miało trzydzieści osiem i pół metra kwadratowego, pierwsze piętro w bloku. Było jedyną rzeczą, jaką rodzice mieli.

W grudniu 2015 roku podpisali z miastem protokół uzgodnień w sprawie wykupu lokalu. Do zapłaty 21 690,32 zł. Pieniędzy nie mieli. Wyłożyła je jedna z córek, Urszula, pożyczając od rodziny i znajomych. Rodzice nigdy jej tej kwoty nie zwrócili.

Dwa dni po podpisaniu protokołu oboje poszli do notariusza. Każde osobno sporządziło testament, w którym do całości spadku powołało tę właśnie córkę. Rozmawiali wtedy także o synu. Rozważali, żeby go wydziedziczyć, i wiedzieli, że w testamencie można to zrobić.

Nie zrobili tego. To zdanie wróci na końcu tej historii.

W lutym 2016 roku, już jako właściciele, darowali córce mieszkanie aktem notarialnym. W tym samym akcie, w paragrafie trzecim, obdarowana ustanowiła na ich rzecz nieodpłatną służebność osobistą mieszkania: prawo do bezpłatnego i dożywotniego korzystania ze wszystkich pomieszczeń lokalu.

Ojciec zmarł w październiku 2016 roku. Matka w marcu 2021. W skład obu spadków nie wchodziło już nic.

Syn, o którym mówili wszyscy świadkowie

W październiku 2021 roku syn, Jerzy, złożył pozew o zachowek. Zażądał 48 611,11 zł: część po ojcu i część po matce, licząc od wartości mieszkania, którą oszacował na 250 000 zł, i przyjmując dla siebie podwyższony ułamek dwóch trzecich, jako osoba trwale niezdolna do pracy.

Siostra wniosła sprzeciw i przedstawiła obraz, który potwierdziło potem ośmioro świadków, w tym osoby spoza rodziny, bez żadnego interesu w wyniku sprawy.

Sąd ustalił, że mieszkając z rodzicami, Jerzy wszczynał awantury i kłótnie, ubliżał im, stosował przemoc fizyczną wobec matki, która czuła się przez niego zastraszona, i wydzielał jej jedzenie. Nie pomagał rodzicom, nie opiekował się nimi. Matka w 2016 roku wyprowadziła się do drugiej córki i mieszkała tam do śmierci. Syn odwiedzał ją sporadycznie, najczęściej wtedy, gdy czegoś potrzebował, nie interesując się jej stanem zdrowia.

W sprawie karnej o czyn z art. 157 § 1 w związku z art. 157 § 4 i art. 31 § 2 k.k., popełniony na szkodę matki, Sąd Rejonowy warunkowo umorzył postępowanie. Nie doszło więc do skazania.

Sąd uznał zeznania powoda za wiarygodne tylko częściowo: nie dał wiary jego twierdzeniom o opiece nad rodzicami i o tym, że nigdy nie stosował przemocy wobec matki.

I mimo tego wszystkiego zasądził mu zachowek.

Dlaczego “zasady współżycia społecznego” tu nie działają

Siostra oparła obronę na dwóch filarach. Pierwszym była niegodność dziedziczenia. Drugim art. 5 k.c., czyli nadużycie prawa podmiotowego: żądanie pieniędzy przez człowieka, który tak traktował rodziców, miało być sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Sąd odrzucił ten zarzut, i zrobił to bardzo stanowczo.

W orzecznictwie od lat ścierają się trzy stanowiska: że art. 5 k.c. pozwala oddalić powództwo o zachowek w całości, że pozwala jedynie obniżyć zachowek, oraz że w ogóle nie ma tu zastosowania. Sąd Rejonowy przyjął to trzecie, powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z 28 marca 2018 r. (V CSK 428/17).

Rozumowanie jest konstytucyjne. Art. 21 ust. 1 Konstytucji chroni dziedziczenie. Ustawodawca przewidział od tej ochrony wyjątki, i tylko dwa: niegodność dziedziczenia (art. 928 k.c.) oraz wydziedziczenie w testamencie (art. 1008 k.c.). Oba katalogi są zamknięte i precyzyjne. Dopuszczenie art. 5 k.c. oznaczałoby stworzenie trzeciej podstawy pozbawienia kogoś udziału w spadku, której ustawodawca nie przewidział, i to podstawy opartej na pojęciach z natury nieostrych.

Sąd dorzucił argument z realiów tej konkretnej sprawy, i jest to argument bolesny. W styczniu 2022 roku, gdy pozwana, reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika, składała sprzeciw, wciąż mogła wytoczyć powództwo o uznanie brata za niegodnego dziedziczenia po matce. Roczny termin zawity z art. 929 k.c. upływał dopiero 17 marca 2022 roku. Nie zrobiła tego, jak zeznała, bo nie wiedziała, że taka możliwość istnieje.

Zaniechanie strony nie może prowadzić do obejścia przepisów, które wyznaczają ramy pewności co do kręgu następców prawnych. Droga przewidziana przez ustawę była otwarta i nikt z niej nie skorzystał.

Na marginesie sąd dodał, że nawet gdyby zarzut z art. 5 k.c. był dopuszczalny, to i tak by go nie uwzględnił. Obniżenie zachowku wymagałoby naruszenia zasad współżycia społecznego o charakterze wysoce rażącym. Zachowanie powoda było naganne, ale nie został za nie skazany, a postępowanie karne umorzono warunkowo, przy ustaleniu ograniczonej poczytalności.

I zdanie, które zamyka temat: rodzice wiedzieli o możliwości wydziedziczenia syna, mieli w rękach akt notarialny, mieli notariusza obok, i świadomie z tego nie skorzystali.

Darowizna czy ukryte dożywocie

Drugą linią obrony była kwalifikacja umowy. Pozwana twierdziła, że skoro zapłaciła za wykup mieszkania, opiekowała się rodzicami, pomagała im w chorobie i utrzymywała ich, a w akcie ustanowiono im prawo dożywotniego mieszkania, to w rzeczywistości była to umowa dożywocia, a nie darowizna. Ma to fundamentalne znaczenie, bo wartości nieruchomości przekazanej w dożywociu nie dolicza się do substratu zachowku.

Sąd odrzucił i to. Po pierwsze, przeczy temu dosłowna treść aktu: najpierw zawarto umowę darowizny, a dopiero potem obdarowana ustanowiła służebność.

Po drugie, i ważniejsze, w akcie nie ma tego, co musi być w umowie dożywocia. Art. 908 § 1 k.c. wymienia obowiązki nabywcy: dostarczenie wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnienie odpowiedniej pomocy, pielęgnowanie w chorobie oraz sprawienie pogrzebu odpowiadającego miejscowym zwyczajom. Chodzi o to, by dożywotnik nie musiał szukać dodatkowych środków utrzymania. Żadnego z tych zobowiązań w akcie nie zapisano.

Darowizna plus służebność mieszkania to, jak ujął sąd, typowa sekwencja czynności spotykanych w obrocie. Nie sposób uznać jej za pozorną umowę dożywocia. Zresztą, zauważył powód, gdyby przyjąć, że pod darowizną kryła się inna czynność, prowadziłoby to do nieważności umowy, czyli do skutku, którego pozwana z pewnością nie chciała.

Mieszkanie weszło więc do substratu zachowku. Biegły wycenił jego wartość rynkową, według stanu z chwili darowizny i cen aktualnych, z uwzględnieniem obciążającej je służebności, na 243 400 zł. Ponieważ lokal należał do majątku wspólnego rodziców, substrat zachowku po każdym z nich wyniósł po 121 700 zł.

Tam, gdzie pozwana wygrała: dwie trzecie czy połowa

Cała obrona oparta na moralnej ocenie powoda przepadła. Kwota i tak spadła z 48 tysięcy do 35, i to za sprawą argumentu zupełnie technicznego.

Art. 991 § 1 k.c. przewiduje dwa ułamki zachowku. Zasadą jest połowa wartości udziału spadkowego. Dwie trzecie należą się tylko wtedy, gdy uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy.

Powód opierał się na orzeczeniach Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności: umiarkowany stopień od 2019 roku, potem dwukrotnie znaczny, i w każdym zapis, że jest niezdolny do pracy.

Sąd wyjaśnił, że to nie wystarcza. Niezdolność do pracy wpływającą na wysokość zachowku ustala samodzielnie sąd cywilny, a kryteriami z prawa ubezpieczeń społecznych może się kierować jedynie pomocniczo. Skoro podwyższony ułamek jest wyjątkiem, przepis podlega wykładni ścisłej, a nie rozszerzającej. Liczy się przy tym stan w konkretnych momentach: w dniu otwarcia spadku po ojcu i w dniu otwarcia spadku po matce.

Sąd powołał biegłego z neurologii i biegłego z psychiatrii, obu z opiniami uzupełniającymi. Wnioski: powód nie jest chory psychicznie ani upośledzony umysłowo, ujawnia cechy organicznego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego z osłabieniem funkcji poznawczych i zaburzeniami charakterologicznymi. To deficyt trwały, ale nie spowodował trwałej niezdolności do pracy. W obu badanych datach mógł pracować w zakładzie pracy chronionej.

Ułamek został więc obniżony do połowy. Udział ustawowy powoda po ojcu wynosiłby jedną czwartą, po matce jedną trzecią, bo w chwili śmierci ojca dziedziczyłaby jeszcze żona i troje dzieci, a po matce już tylko troje dzieci. Zachowek to zatem jedna ósma i jedna szósta substratu.

Rachunek zamknął się kwotami 15 212,50 zł po ojcu i 20 283,34 zł po matce, łącznie 35 495,84 zł, z odsetkami od 28 grudnia 2021 roku, czyli od dnia po doręczeniu pozwanej odpisu pozwu. Roszczenie o zachowek jest bezterminowe, więc staje się wymagalne dopiero po wezwaniu do zapłaty.

Powód wygrał w 73 procentach. Koszty rozdzielono stosunkowo: pozwana zapłaciła 3 232,44 zł wynagrodzenia pełnomocnika z urzędu i 6 199,46 zł nieuiszczonych kosztów sądowych, powód zwrócił jej 976,59 zł, a z zasądzonej mu kwoty pobrano 3 488,51 zł na koszty sądowe. Pozostałą część wynagrodzenia adwokata, 1 195,56 zł, wypłacił Skarb Państwa.

Co z tej historii wynika

Zachowek nie jest nagrodą za dobre zachowanie. Sąd ustalił, że powód awanturował się, ubliżał rodzicom i stosował przemoc wobec matki, i mimo to zasądził mu pieniądze. Prawo do zachowku powstaje z mocy ustawy w chwili otwarcia spadku i nie zależy od tego, czy uprawniony był dobrym dzieckiem.

Wydziedziczenie trzeba wpisać do testamentu. Rodzice byli u notariusza, wiedzieli o takiej możliwości i z niej nie skorzystali. Samo pominięcie kogoś w testamencie nie pozbawia go zachowku, przeciwnie, to właśnie sytuacja, w której zachowek zaczyna działać. Pozbawia go dopiero wyraźne oświadczenie o wydziedziczeniu z podaniem ustawowej przyczyny.

Niegodność dziedziczenia ma termin, i to krótki. Powództwo z art. 929 k.c. trzeba wytoczyć w ciągu roku od dowiedzenia się o przyczynie. Pozwana miała ten termin otwarty jeszcze wtedy, gdy składała sprzeciw z zawodowym pełnomocnikiem. Nie skorzystała, a sąd odmówił zastępowania tej drogi ogólną klauzulą nadużycia prawa.

Darowizna z prawem dożywotniego mieszkania to nadal darowizna. Żeby umowa była dożywociem, musi obejmować pełne utrzymanie zbywcy: wyżywienie, ubranie, opał, pomoc, pielęgnowanie w chorobie i pogrzeb. Samo zastrzeżenie służebności mieszkania nie zmienia charakteru czynności, a wartość darowanego lokalu wchodzi do podstawy obliczenia zachowku.

Orzeczenie o niepełnosprawności to nie to samo co trwała niezdolność do pracy. Powód miał znaczny stopień niepełnosprawności i wpis o niezdolności do pracy, a sąd i tak powołał dwóch biegłych i przyjął niższy ułamek zachowku. W sprawie cywilnej decyduje własna ocena sądu, odniesiona do konkretnych dat otwarcia spadku.