Alimenty po 100 zł od dekady. Sąd zgodził się, że to za mało, i nie podwyższył

Sto złotych miesięcznie. Tyle wynosiły alimenty zasądzone od matki w wyroku rozwodowym z 22 kwietnia 2016 roku, na każde z trojga dzieci.

Wtedy najmłodszy chodził jeszcze do szkoły podstawowej. Wyrok uprawomocnił się miesiąc później i przez następne lata nikt go nie zmieniał.

9 kwietnia 2023 roku ojciec wniósł pozew w imieniu dwóch młodszych synów. Żądanie: podwyższenie alimentów ze 100 zł do 1.500 zł miesięcznie na każdego, płatnych do 15. dnia każdego miesiąca z góry, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Uzasadnienie brzmiało tak, jak brzmi w tysiącach podobnych spraw: od czasu ustalenia alimentów minęły lata, potrzeby chłopców wzrosły, doszła inflacja i koszty edukacji.

Trzy lata później sąd przyznał, że wszystko to prawda. I oddalił oba powództwa.

Dwa warunki, nie jeden

Cała sprawa jest ilustracją przepisu, który w praktyce bywa czytany połowicznie.

Art. 138 k.r.o. stanowi, że w razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia dotyczącego obowiązku alimentacyjnego. Sąd doprecyzował, co to znaczy: chodzi o istotną zmianę okoliczności istniejących po wydaniu poprzedniego orzeczenia, i to zarówno po stronie potrzeb uprawnionego, jak i możliwości zobowiązanego.

Żeby ocenić, czy taka zmiana nastąpiła, bierze się pod uwagę, czy warunki mają charakter trwały, czy dotyczą okoliczności zasadniczych i ilościowo znacznych. Zmiana orzeczenia jest przy tym dopuszczalna tylko wtedy, gdy zmiana stosunków powstała po jego wydaniu, co Sąd Najwyższy przesądził jeszcze w latach pięćdziesiątych.

Drugi przepis to art. 135 § 1 k.r.o., i to on rozstrzygnął tę sprawę. Zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od dwóch rzeczy naraz:

1. usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego,
2. zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.

Sąd ujął konsekwencję tego zestawienia jednym zdaniem: nawet wykazanie wzrostu kosztów utrzymania dzieci nie jest wystarczające do podwyższenia alimentów, jeżeli brak podstaw do przyjęcia, że zobowiązany ma realne możliwości ponoszenia wyższego ciężaru.

To jest właśnie ten drugi warunek, o którym łatwo zapomnieć, licząc paragony.

Co udało się wykazać

Wzrost potrzeb był w tej sprawie oczywisty i sąd go potwierdził.

Starszy z braci studiuje i wynajmuje mieszkanie razem z najstarszym rodzeństwem. Jego wyliczone koszty obejmują między innymi najem (1000 zł miesięcznie za mieszkanie dzielone z bratem), czynsz do spółdzielni (300 zł), dodatkowe opłaty (około 200 zł), wyżywienie (około 800 zł), bilety komunikacji miejskiej (około 150 zł), a także opłaty za studia w wysokości 800 zł miesięcznie i regularne wizyty lekarskie, w tym stomatologiczne po 500 zł każda.

Młodszy jest uczniem technikum. Po jego stronie wskazano połowę kosztów najmu opłacaną przez ojca, wyżywienie około 700 zł, środki czystości i higieny około 200 zł, internet z telewizją, bilety komunikacyjne około 200-230 zł oraz wizyty lekarskie po 300 zł odbywające się co pięć tygodni. Doszła też konieczność zabiegów stomatologicznych, których koszt wyniósł po 1.400 zł za każdy implant.

Sąd ustalił także, ile ojciec wyłożył wcześniej na leczenie synów. W samym 2023 roku było to 11.500 zł za leczenie starszego i 7.200 zł za leczenie młodszego, z prognozą wzrostu o kolejne 5.500 zł.

Ojciec utrzymuje synów samodzielnie. Jest właścicielem mieszkania, płaci czynsz do spółdzielni w wysokości około 1.000-1.100 zł miesięcznie, ubezpiecza nieruchomość składką 618 zł i wykupuje synom ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków ze składką 146,26 zł.

Wszystko to sąd uznał za wykazane. I to nie wystarczyło.

Czego nie udało się wykazać

Po drugiej stronie sprawy nie było czego podnosić.

Matka powodów została całkowicie ubezwłasnowolniona postanowieniem sądu okręgowego z 5 października 2023 roku. W grudniu tego samego roku ustanowiono dla niej opiekuna prawnego w osobie brata.

Opiekun w odpowiedzi na pozew wskazał, że pozwana nie ma stabilnego miejsca pobytu, nie ma pracy ani majątku, a jej niezdolność do funkcjonowania społecznego i zawodowego jest trwała i medycznie potwierdzona. Dołączył postanowienia sądów oraz trzy opinie sądowe wydane w kolejnych postępowaniach: z 2015, 2018 i 2023 roku.

Sam też nie ma z pozwaną kontaktu od lat i nie zna jej adresu. Adresu nie udało się ustalić także sądowi, przez co konieczne było ustanowienie dla niej kuratora dla strony nieznanej z miejsca pobytu.

Sąd stwierdził więc, że nie udało się ustalić, gdzie pozwana przebywa, czy korzysta ze świadczeń rentowych lub socjalnych, ani czy dysponuje jakimikolwiek środkami. Brak jest jakichkolwiek dowodów pozwalających przyjąć, że jej sytuacja majątkowa poprawiła się od poprzedniego orzeczenia. Przeciwnie: uległa dalszemu pogorszeniu.

Możliwości rzeczywiste, nie hipotetyczne

Tu pada zasada, którą warto znać niezależnie od tego, po której stronie sporu się stoi.

Przy ustalaniu zakresu obowiązku alimentacyjnego nie można opierać się na hipotetycznych, abstrakcyjnych możliwościach uzyskiwania dochodów, lecz wyłącznie na możliwościach rzeczywistych, istniejących i możliwych do wykorzystania przez zobowiązanego, przy uwzględnieniu jego wieku, stanu zdrowia, wykształcenia i sytuacji życiowej.

To ważne rozróżnienie działa w obie strony. Sądy regularnie doliczają rodzicowi dochody, których nie osiąga, ale mógłby osiągać, gdyby nie unikał pracy albo nie zaniżał zarobków. Tu mechanizm zadziałał odwrotnie: skoro możliwości zarobkowych obiektywnie nie ma, nie da się ich dopisać na papierze.

Sąd sformułował z tego regułę: obowiązek alimentacyjny nie może prowadzić do nałożenia na zobowiązanego świadczeń, których obiektywnie nie jest on w stanie spełnić. Orzeczenie podwyższające alimenty w takiej sytuacji miałoby charakter wyłącznie iluzoryczny i pozostawałoby w sprzeczności z art. 135 § 1 k.r.o.

Iluzoryczny to tu słowo kluczowe. Wyrok zasądzający 1.500 zł miesięcznie od osoby bez dochodów, majątku i znanego adresu byłby kartką papieru, a nie pieniędzmi na koncie.

Wątek, który dołożył się na koniec

Sąd uwzględnił jeszcze jedną okoliczność, która przy sprawach o alimenty na dorosłe dzieci pojawia się często.

Obaj powodowie są już pełnoletni. Obaj kontynuują naukę, ale obaj też wykonują pracę zarobkową: starszy pracuje w niepełnym wymiarze godzin, zarabiając 4.500 zł miesięcznie, młodszy pracuje weekendami i popołudniami, uzyskując około 500 zł tygodniowo. Częściowo utrzymuje ich ojciec.

Sąd wziął pod uwagę, że każdy z nich ma choćby częściowe możliwości własnego utrzymania. Nie to jednak przesądziło sprawę; przesądził brak drugiej z koniecznych przesłanek podwyższenia.

Oba powództwa oddalono na podstawie art. 138 k.r.o. stosowanego przeciwnie. Kosztami procesu sąd powodów nie obciążył, stosując art. 102 k.p.c. Kuratorowi przyznano 480 zł wynagrodzenia ze Skarbu Państwa, a kosztami sądowymi obciążono Skarb Państwa.

Co z tej historii wynika

Podwyższenie alimentów wymaga dwóch rzeczy naraz. Wzrost potrzeb dziecka to dopiero połowa. Druga połowa to możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego. Bez wykazania obu, nawet najlepiej udokumentowane rachunki nie wystarczą.

Sąd bada możliwości rzeczywiste, nie teoretyczne. Ta zasada częściej działa na niekorzyść rodzica unikającego pracy, któremu dolicza się dochody możliwe do osiągnięcia. Ale ma też drugą stronę: gdy niezdolność do pracy jest trwała i potwierdzona, nie da się przyjąć fikcji, że zobowiązany mógłby zarabiać.

Zmiana stosunków musi nastąpić po poprzednim orzeczeniu. Art. 138 k.r.o. porównuje dwa momenty: dzień wydania poprzedniego wyroku i dzień orzekania. Zmiana ma być istotna, trwała i dotyczyć okoliczności zasadniczych, a nie chwilowych wahnięć budżetu.

Wyrok, którego nie da się wykonać, sądowi nie służy. Sąd nazwał hipotetyczne podwyższenie iluzorycznym. To praktyczna wskazówka: zanim wystąpi się z pozwem, warto sprawdzić, czy po drugiej stronie w ogóle jest z czego egzekwować, bo tytuł wykonawczy na kwotę oderwaną od rzeczywistości nikomu nie pomoże.

Przegrana w sprawie rodzinnej nie musi oznaczać kosztów. Sąd zastosował art. 102 k.p.c. i nie obciążył powodów kosztami procesu na rzecz strony pozwanej, a koszty sądowe wziął na siebie Skarb Państwa. W sprawach alimentacyjnych to rozwiązanie stosowane stosunkowo często.

Alimenty można próbować zmienić ponownie. Oddalenie powództwa o podwyższenie nie zamyka drogi na zawsze. Jeżeli sytuacja zobowiązanego kiedykolwiek się zmieni, art. 138 k.r.o. otwiera się na nowo, bo bada się stan rzeczy z chwili orzekania.