Lasy Państwowe zapłaciły odsetki od zaległego podatku. Chciały je odzyskać od energetyki

Przez las biegła przecinka, a nad nią linia wysokiego napięcia. Grunt należał do Skarbu Państwa i zarządzało nim nadleśnictwo. Słupy i przewody należały do spółki energetycznej, która płaciła za prawo trzymania ich tam, gdzie stały.

Prawnie nazywa się to służebnością przesyłu. Właściciel gruntu godzi się, żeby ktoś inny prowadził przez jego działkę urządzenia i miał do nich dostęp, a w zamian dostaje wynagrodzenie.

Kiedy grunt należy do Skarbu Państwa i jest lasem, wysokości tego wynagrodzenia nie ustalają strony. Ustala ją ustawa.

Umowa z 2013 roku

Nadleśnictwo i spółka podpisały umowę 14 listopada 2013 roku. W paragrafie siódmym zapisano, że wysokość wynagrodzenia określa art. 39a ust. 2 ustawy o lasach, a do wynagrodzenia dolicza się VAT. Pierwsza płatność miała objąć rok 2014.

Był tam jeszcze ustęp trzeci, ten, wokół którego obróci się cała późniejsza sprawa. Strony ustaliły, że jeżeli właściwy organ podatkowy dokona zmiany wysokości podatków gruntowych, wynagrodzenie za służebność będzie ulegało zmianie zgodnie z dokonaną przez organ podatkowy korektą podatku (zobowiązania podatkowego).

Zapis wyglądał na przezorny. Ktoś przewidział, że podatek może się zmienić, i zabezpieczył się, żeby wynagrodzenie zmieniło się razem z nim.

Podatek leśny zamiast podatku od nieruchomości

W 2014 roku nadleśnictwo złożyło deklarację na podatek od nieruchomości i nie ujęło w niej gruntów pod liniami energetycznymi. Uznało, że te grunty są objęte podatkiem leśnym, znacznie niższym. Zgodnie z tym wystawiło spółce fakturę z 14 marca 2014 roku na 1.694,69 zł, obejmującą podatek leśny od gruntów z umowy.

Tysiąc siedemset złotych za rok.

Tymczasem w orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtowała się linia przeciwna: grunty leśne pod liniami elektroenergetycznymi, obciążone służebnościami przesyłu na rzecz operatorów, są wykorzystywane do prowadzenia działalności gospodarczej, a więc podlegają podatkowi od nieruchomości według stawki dla gruntów związanych z działalnością gospodarczą. To stawka o rząd wielkości wyższa.

Burmistrz zaczął liczyć po nowemu.

403.014 zł za jeden rok

15 lutego 2019 roku zapadła decyzja określająca wysokość zobowiązania podatkowego w podatku od nieruchomości za rok 2014 na 403.014 zł. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało ją w mocy 29 lipca 2019 roku i decyzja stała się ostateczna.

Za rok podatkowy sprzed pięciu lat.

7 sierpnia 2019 roku nadleśnictwo przelało na rachunek urzędu gminy podatek za 2014 rok wraz z odsetkami od zaległości podatkowych, w łącznej kwocie 391.247 zł.

Potem zwróciło się do spółki. Skoro umowa mówi, że wynagrodzenie zmienia się zgodnie z korektą zobowiązania podatkowego, a organ tę korektę zrobił, spółka ma dopłacić.

Spółka dopłaciła. Uregulowała całą należność główną.

Odsetek nie zapłaciła.

Spór o 91.874,85 zł

Skarb Państwa, reprezentowany przez nadleśniczego, pozwał spółkę o 91.874,85 zł z odsetkami: równowartość odsetek od zaległości podatkowej, którą sam musiał uiścić.

Argument brzmiał sensownie. Nadleśnictwo niczego nie zaniedbało. Złożyło deklarację zgodnie z tym, jak wtedy rozumiano przepisy. Odsetki narosły nie przez opieszałość, tylko dlatego, że przez pięć lat zmieniło się orzecznictwo, a organ podatkowy sięgnął wstecz. Skoro cały ciężar podatkowy wynika z istnienia linii przesyłowej, cały ten ciężar powinien obciążać właściciela linii.

Sąd Okręgowy w Krakowie wyrokiem z 18 września 2023 roku oddalił powództwo. Uznał, że ani treść umowy, ani art. 39a ust. 2 ustawy o lasach nie obejmują wynagrodzeniem należności ubocznych związanych z postępowaniami podatkowymi. Odrzucił natomiast podniesiony przez spółkę zarzut przedawnienia.

Skarb Państwa się odwołał.

Przepis, od którego nie ma odstępstwa

Sąd Apelacyjny zaczął od rzeczy, która przesądziła wszystko inne.

Art. 39a ustawy o lasach jest przepisem bezwzględnie obowiązującym. Oznacza to, że zasada swobody umów co do ustalenia wysokości tego wynagrodzenia jest wyłączona, a strony nie mogą inaczej unormować wzajemnego rozliczenia i przesłanek zapłaty. Sąd powołał się tu na wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 29 listopada 2022 roku, I AGa 163/21.

To była pierwsza kostka domina. Skarb Państwa opierał drugi zarzut apelacji na art. 65 § 1 i 2 k.c., czyli na wykładni oświadczeń woli: twierdził, że intencją stron było zrekompensowanie Skarbowi Państwa wszystkich ponoszonych podatków i opłat od obciążonych nieruchomości. Ale jeśli przepis jest bezwzględnie obowiązujący, to żadna wykładnia umowy nie może wyprowadzić z niej treści, której przepis nie dopuszcza. Zarzut, jak napisał sąd, z tego już względu skazany byłby na niepowodzenie.

Jedno słowo: wartość

Potem sąd przeczytał sam przepis.

Art. 39a ust. 2 ustawy o lasach nie przewiduje jako elementu wynagrodzenia odsetek od zaległości podatkowych. Przewiduje wyłącznie równowartość należnego podatku.

Dlatego, orzekł sąd, nawet użycie w paragrafie siódmym umowy sformułowania “zobowiązanie podatkowe” nie pozwala przyjąć, że strony mogły zgodnie uznać, iż do wynagrodzenia wejdzie także równowartość ewentualnych odsetek. Umowa nie może dać więcej, niż pozwala ustawa.

I dalej argument, który brzmi jak lekcja czytania tekstów prawnych. Zarówno ustawodawca, jak i same strony, przewidzieli, że elementem wynagrodzenia nie będzie zapłacony przez powoda podatek, tylko wartość podatku. Gdyby zamiarem ustawodawcy było obciążenie właściciela urządzeń przesyłowych wszelkimi należnościami związanymi z zapłatą podatku, to, zakładając racjonalność prawodawcy, nie ograniczyłby się wyłącznie do pojęcia wartości podatku.

Sąd sprawdził jeszcze uzasadnienie projektu ustawy z 17 grudnia 2010 roku, która wprowadziła art. 39a do porządku prawnego. Nie znalazł tam niczego, co prowadziłoby do odmiennych wniosków. Wskazał też, że tak samo przepis rozumie orzecznictwo, między innymi wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 26 kwietnia 2024 roku, I ACa 859/22.

Została jeszcze jedna furtka: przepis wymienia obok podatku pewne opłaty. Może odsetki dałoby się podciągnąć pod “inne opłaty”? Sąd zamknął i tę drogę, bo paragraf drugi ustęp drugi porozumienia z 14 grudnia 2011 roku, stanowiącego podstawę zawarcia umowy, precyzował, o jakie opłaty chodzi. Odsetek za zwłokę wśród nich nie było.

Dlaczego brak winy nadleśnictwa niczego nie zmienił

Najmocniejszy emocjonalnie argument Skarbu Państwa brzmiał: to nie nasza wina.

Sąd pierwszej instancji zauważył kiedyś, że gdyby uznać odsetki za element wynagrodzenia, spółka musiałaby płacić także odsetki wynikające z najprostszych zaniedbań nadleśnictwa. Skarb Państwa uznał to za zarzut pod swoim adresem i uczynił z tego zarzut apelacyjny z art. 233 § 1 k.p.c., podkreślając, że żadnych zaniedbań nie było.

Sąd Apelacyjny wyjaśnił nieporozumienie. Ta uwaga miała charakter abstrakcyjny, nie nawiązywała do zachowań powoda w tej konkretnej sprawie. Kwestia ewentualnych zaniedbań podatnika nie stanowiła podstawy rozstrzygnięcia, była jedynie fragmentem argumentacji o tym, że należności uboczne w ogóle nie wchodzą do wynagrodzenia za służebność.

Bo w tej konstrukcji wina nie ma znaczenia w żadną stronę. Sąd stwierdził wprost: bez znaczenia dla wyniku sporu pozostaje okoliczność, że zwiększenie wymiaru podatku było następstwem zmiany linii orzeczniczej organów i sądów administracyjnych. Tym bardziej, że ani ustawodawca, ani strony umowy nie określiły, równowartość jakiego podatku ma stanowić element wynagrodzenia.

Zarzut naruszenia art. 327(1) § 1 i 2 k.p.c., dotyczący wadliwego uzasadnienia, sąd odrzucił jeszcze krócej: skarżący nie wyjaśnił, na czym uchybienie miałoby polegać, a uzasadnienie pierwszej instancji spełnia obie wymagane przesłanki, kompletność i zwięzłość.

Apelacja została oddalona na podstawie art. 385 k.p.c. Skarb Państwa zapłacił spółce 4050 zł kosztów postępowania apelacyjnego.

Co z tej historii wynika

Przepis bezwzględnie obowiązujący zjada zapisy umowy. Strony wpisały do umowy klauzulę o korekcie zobowiązania podatkowego i miały prawo sądzić, że się zabezpieczyły. Ale skoro art. 39a ustawy o lasach sam określa, co wchodzi do wynagrodzenia, umowa nie mogła tego rozszerzyć. Przy takich przepisach negocjowanie treści klauzuli jest stratą czasu: liczy się wyłącznie brzmienie ustawy.

Wykładnia woli stron nie przebije brzmienia ustawy. Art. 65 k.c. pozwala odczytywać umowy zgodnie z zamiarem stron i celem umowy, ale tylko w granicach tego, co prawo dopuszcza. Argument “przecież wszyscy rozumieliśmy to tak samo” przegrywa ze zdaniem “przepis mówi inaczej”.

Wartość podatku to nie to samo co koszt zapłaty podatku. Cała sprawa o niemal dziewięćdziesiąt dwa tysiące złotych rozstrzygnęła się na tym rozróżnieniu. Ustawa mówiła o równowartości należnego podatku, więc odsetki, koszty postępowania i inne należności uboczne zostały poza nią. Przy przenoszeniu kosztów na kontrahenta trzeba precyzyjnie wyliczyć, co przenosimy, bo pojęcia z pozoru bliskoznaczne prawnie się nie pokrywają.

Brak winy nie tworzy roszczenia. Nadleśnictwo działało zgodnie z ówczesnym rozumieniem przepisów, a zaległość powstała przez zmianę orzecznictwa po latach. Sąd tego nie kwestionował i mimo to oddalił powództwo, bo źródłem roszczenia jest umowa i ustawa, a nie poczucie, że ktoś poniósł koszt niesprawiedliwie.

Zarzut apelacyjny trzeba uzasadnić, nie tylko nazwać. Zarzut wadliwego uzasadnienia wyroku upadł, ponieważ skarżący w ogóle nie wyjaśnił, na czym uchybienie polegało. Sąd odwoławczy nie szuka za stronę argumentów; przy braku wywodu zarzut po prostu wymyka się kontroli instancyjnej.