Sąsiad odciął im kanalizację. Sąd napisał, że powinni wygrać, i oddalił pozew

Przez sąsiednią działkę biegła rura. Zwykła rura kanalizacyjna, przez którą ścieki ze stacji paliw, myjni samochodowej i budynku przemysłowego spływały do kanalizacji publicznej. Działała tak od lat, również w dniu, w którym nieruchomość zmieniła właściciela.

11 września 2023 roku spółka sprzedała te działki małżeństwu Ulmanów. Stacja paliw, myjnia, budynek przemysłowy, parking. Wszystko opisane, wycenione i przeniesione aktem notarialnym.

Umowa nie regulowała kwestii przyłącza kanalizacyjnego. Ani słowem.

Nikt się nad tym wtedy nie zastanawiał. Rura działała, ścieki odpływały, interes szedł dalej. Problem pojawił się rok później, i nie zaczął się od kanalizacji.

Wojna na pisma

Od sierpnia 2024 roku między nowymi właścicielami a spółką zaczęła się wymiana korespondencji. Sąd ustalił jej treść w jednym zdaniu, które mówi wszystko o atmosferze: strony kierowały wobec siebie pretensje w różnych sprawach, leasingu samochodu, demontażu instalacji fotowoltaicznej, parkowania samochodów, przekazania usług telekomunikacyjnych oraz odpływu ścieków kanalizacyjnych.

Pięć osobnych sporów naraz, między ludźmi, którzy rok wcześniej podpisali razem akt notarialny.

Pismem z 6 września 2024 roku spółka poinformowała, że od 12 września nie będzie już możliwości odprowadzania ścieków przez jej nieruchomość.

Pismem z 26 września wezwała małżeństwo do zaprzestania “bezprawnego odprowadzania ścieków”.

Pismem z 11 października wyznaczyła nowy termin: od 17 października kanalizacja przestaje działać.

Na przełomie października i listopada 2024 roku wydarzyły się dwie rzeczy naraz. Ulmanowie we własnym zakresie wybudowali przyłącze kanalizacyjne swoich działek. A spółka zablokowała przepływ przez swoją.

Potem małżeństwo złożyło pozew.

Czego dotyczy sprawa o naruszenie posiadania

Roszczenie było posesoryjne, o przywrócenie naruszonego posiadania i zakazanie spółce takich robót remontowych, które pozbawiłyby powodów możliwości odprowadzania ścieków.

To szczególny rodzaj sprawy. Art. 344 § 1 k.c. daje posiadaczowi ochronę przeciwko temu, kto samowolnie naruszył posiadanie, i nie pyta, czy posiadacz miał do tego prawo. Art. 478 k.p.c. mówi wprost: w sprawach o naruszenie posiadania sąd bada jedynie ostatni stan posiadania i fakt jego naruszenia, nie rozpoznając samego prawa ani dobrej wiary pozwanego.

Sens tej konstrukcji jest praktyczny. Chodzi o to, żeby nikt nie egzekwował swoich racji siłą. Nawet właściciel, nawet mając rację, nie może po prostu zamurować rury sąsiada, ma iść do sądu. Postępowanie posesoryjne przywraca stan faktyczny, a spór o prawo toczy się osobno.

Sąd Najwyższy ujął to tak, że żądanie przywrócenia naruszonego posiadania nie jest żądaniem skierowanym do prawa, lecz dotyczy stanu faktycznego, nie zmierza do pozbawienia naruszyciela prawa do rzeczy, tylko do odzyskania faktycznego władztwa w związku z samowolą uprawnionego w realizowaniu przysługującego mu prawa.

Wyrok, który sam siebie podważa

Sąd Rejonowy w Tarnowskich Górach przeszedł tę drogę bez zająknięcia. Uznał, że powodowie byli posiadaczami infrastruktury kanalizacyjnej na działce spółki, ich ścieki spływały do kanalizacji publicznej rurami znajdującymi się w cudzej ziemi. Stwierdził, że posiadanie było bezumowne, bo strony nie zawarły żadnej umowy, nawet dorozumianego użyczenia. A gdyby przyjąć, że użyczenie jednak było, to zostało wypowiedziane pismem z 12 września 2024 roku.

I napisał zdanie, które później stało się głównym argumentem apelacji: sąd bada jedynie fakty posiadania oraz naruszenia, bez badania stanu prawnego, a zbadanie tych przesłanek prowadziłoby do uwzględnienia powództwa.

Po czym powództwo oddalił.

Podstawą był art. 5 k.c., nadużycie prawa podmiotowego. Sąd uznał, że powszechnie uznaną w społeczeństwie wartością jest potępienie dla zachowania polegającego na czerpaniu korzyści z cudzego dobra bez ponoszenia kosztów. I że dokładnie taką postawą wykazali się powodowie.

Rozumowanie było takie: przy negocjowaniu sprzedaży nie domagali się uregulowania przyłącza w umowie. Po zakupie nie zaproponowali, że chcą za korzystanie zapłacić. Dopiero pisma spółki zmusiły ich do zbudowania własnego przyłącza, a kiedy już je mieli, poszli do sądu. Uwzględnienie powództwa, stwierdził sąd, prowadziłoby do przywrócenia niezgodnego z prawem stanu, w którym powodowie nadal korzystają z cudzej kanalizacji bez podstawy umownej i bez obowiązku zapłaty.

W uzasadnieniu padło ekonomiczne pojęcie: efekt gapowicza. Sąd zasądził od małżeństwa solidarnie 917 zł kosztów.

Trzy zarzuty apelacji

Ulmanowie zaskarżyli wyrok w całości.

Zarzucili przede wszystkim, że sąd pominął zeznania świadka i przedstawiciela pozwanej spółki złożone na rozprawie, z których wynikało, że spółka rozliczała się z nimi fakturami za korzystanie z instalacji wodno-kanalizacyjnej. Jeśli sprzedawca fakturował świadczenia i czerpał z nich pożytek, to akceptował korzystanie z infrastruktury, a cała narracja o bezpłatnym pasożytowaniu się rozpada.

Zarzucili też, że sąd nie ustalił, iż odcięcie kanalizacji nie miało realnych przyczyn technicznych, tylko było działaniem odwetowym, i że pozwana działała ze świadomością wyrządzenia szkody.

I wreszcie zarzut najmocniejszy, prawny: sąd wyszedł poza zakres swojej kognicji. Art. 478 k.p.c. ogranicza go do ostatniego stanu posiadania i faktu naruszenia, a tymczasem sąd zajął się ważeniem sprawiedliwości rozliczeń i rozważaniami ekonomicznymi o gapowiczach. Dodali też, że pozwana spółka w ogóle nie powoływała się na art. 5 k.c., sąd sięgnął po ten przepis z własnej inicjatywy, a poza tym sama nie miała “czystych rąk”, skoro to ona odcięła rurę.

Dlaczego apelacja wygrała

Sąd Okręgowy w Gliwicach uchylił wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania, stwierdzając nierozpoznanie istoty sprawy.

Punkt wyjścia był taki: art. 5 k.c. w sprawie posesoryjnej nie jest zakazany, ale próg jest wyjątkowo wysoki. Sąd Okręgowy powołał się na orzeczenie Sądu Najwyższego z 6 maja 1974 roku i przyjął jego stanowisko za własne, powództwo o naruszenie posiadania powinno ulec oddaleniu tylko w razie rażącej kolizji roszczenia z zasadami współżycia społecznego.

Nie “kolizji”. Rażącej.

Nadużycie prawa, wyjaśniał dalej sąd, to anormalne używanie prawa przeciwne jego przeznaczeniu gospodarczemu lub społecznemu, dla motywów aspołecznych, potępione w opinii społecznej. Ocena wymaga całokształtu szczególnych okoliczności konkretnej sprawy.

Potem Sąd Okręgowy rozprawił się z konstrukcją “gapowicza”. Argument brzmiał tak: efekt gapowicza to niewątpliwie realny problem ekonomiczny, ale dotyczy w znacznej mierze wydatkowania środków publicznych i korzystania z zasobów wspólnych, a przeciwdziała mu się zwykle działaniami administracyjnymi, władczymi. Tymczasem tu spór toczy się nie między podmiotami prawa administracyjnego, lecz cywilnego. Już z tych względów zastosowanie tego wzorca zachowania było nieuzasadnione.

Sąd zwrócił też uwagę na dwie rzeczy, które sąd rejonowy pominął albo zbagatelizował.

Po pierwsze, pozwana nie zaprzeczała, że wyraziła zgodę na korzystanie z instalacji do odprowadzania ścieków. Po drugie, rozporządzenie w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki, wymaga w § 47, żeby budynek wyposażony w instalację wodociągową miał zapewnione odprowadzenie ścieków. Kanalizacja nie jest udogodnieniem, jest warunkiem legalnego funkcjonowania obiektu.

Konflikt między stronami sąd uznał za rzecz normalną: wynika z odmiennego pojmowania tego, co było przedmiotem sprzedaży i w jakim zakresie kupujący korzystali z władztwa prekaryjnego. To istota sporu cywilnego, nie dowód aspołecznych motywów.

Konkluzja: nie sposób uznać, że działanie powodów stanowiło nadużycie prawa, a już na pewno brak podstaw, by uznać je za rażące. Art. 5 k.c. został zastosowany bezpodstawnie.

Co ma zrobić sąd rejonowy

Uchylenie na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. oznacza, że sprawa wraca do początku, bo istota sporu nigdy nie została zbadana. Sąd Okręgowy zostawił jednak instrukcję.

Sąd rejonowy ma ustalić, czy posiadanie w ogóle miało miejsce i w jakim zakresie zostało naruszone. Ma też uwzględnić dwa fakty, które zmieniają obraz sprawy: że odprowadzanie ścieków było okresowo refakturowane, oraz że powodowie wybudowali własne przyłącze kanalizacyjne, i ustalić, jaki to ma wpływ na stosunki prawne między stronami oraz na zasadność roszczenia.

To drugie pytanie jest realne: jeśli mają już swoją kanalizację, co dokładnie miałoby zostać przywrócone.

Co z tej historii wynika

W sprawie o naruszenie posiadania sąd nie rozstrzyga, kto ma rację. Art. 478 k.p.c. zawęża badanie do dwóch faktów: jaki był ostatni stan posiadania i czy został naruszony. Właściciel nie może bronić się tym, że to on jest właścicielem. Postępowanie posesoryjne istnieje po to, żeby sporów nie rozstrzygało się siłą, koparką ani zaślepką na rurze.

Art. 5 k.c. nie jest furtką do orzekania po uważaniu. W sprawie posesoryjnej ochrony można odmówić tylko przy rażącej kolizji z zasadami współżycia społecznego. Sąd rejonowy sam napisał, że przesłanki powództwa są spełnione, a potem oddalił je z powodów moralno-ekonomicznych, i właśnie to zostało uznane za nierozpoznanie istoty sprawy.

Przy zakupie nieruchomości sprawdza się media, nie tylko granice. Cała sprawa zaczęła się od jednego zdania w ustaleniach: umowa nie regulowała kwestii przyłącza kanalizacyjnego. Stacja paliw działała, bo rura biegła przez cudzą działkę na niepisanych zasadach. Służebność przesyłu wpisana do księgi wieczystej albo choćby umowa na piśmie kosztowałaby przy transakcji kilkaset złotych.

Faktura potrafi wywrócić całą narrację. Sąd pierwszej instancji zbudował uzasadnienie na tezie, że powodowie korzystali z cudzej infrastruktury nie ponosząc kosztów. Apelacja przypomniała, że spółka refakturowała im te świadczenia, a Sąd Okręgowy nakazał ten fakt uwzględnić przy ponownym rozpoznaniu. Płatność, nawet nieregularna, jest dowodem na to, że korzystanie było akceptowane.

Uchylenie wyroku to nie wygrana. Ulmanowie nie odzyskali kanalizacji ani nie usłyszeli, że mieli rację. Sprawa wraca do pierwszej instancji, gdzie dopiero zostanie zbadane, czy byli posiadaczami i co właściwie im naruszono. Dwa lata procesu przyniosły na razie tyle, że sąd musi zacząć od nowa, tym razem bez skrótu.