Chłopi dostali ziemię na własność. I stracili prawo do lasu, z którego żyli

Wieś w guberni radomskiej, jesień 1867 roku. Wojciech Malarz stoi na skraju lasu, przy którym od dziecka pasał bydło, i patrzy na coś, czego nigdy tam nie było: płot. Świeże żerdzie, ledwo okorowane. Za nimi leśnik dworski z psem.

Trzy lata wcześniej Wojciech został właścicielem. Naprawdę, na papierze, z pieczęcią. W skrzyni ma odpis tabeli nadawczej: dwanaście morgów, jego i jego dzieci, na wieczność. Cesarz Wszechrosji podpisał ukaz, który to potwierdził.

I właśnie odkrywa, że dwanaście morgów to za mało, żeby przeżyć, jeśli nie ma się prawa do lasu.

Co dokładnie zrobiły ukazy z 1864 roku

19 lutego według kalendarza juliańskiego, 2 marca według gregoriańskiego, Aleksander II podpisał cztery ukazy dotyczące włościan Królestwa Polskiego. Zrobił to w środku powstania styczniowego, kilkanaście miesięcy po tym, jak Rząd Narodowy ogłosił własne uwłaszczenie i nie zdołał go wykonać.

Rachunek polityczny był prosty i skuteczny: odciąć wieś od powstania, dając chłopom to, czego powstańcza władza obiecać zdążyła, ale dać nie mogła.

Ukazy postanowiły cztery rzeczy naraz.

Ziemia przechodzi na własność tych, którzy ją użytkowali. Nie w dzierżawę, nie w wieczyste użytkowanie, na własność, dziedziczną i zbywalną.

Chłopi nie płacą za nią dziedzicowi. To była najistotniejsza różnica wobec reformy przeprowadzonej w Rosji trzy lata wcześniej, gdzie chłopi spłacali wykup przez dziesięciolecia. Tu wynagrodzenie dla dziedziców brał na siebie skarb państwa, finansując je z podatku gruntowego obciążającego m.in. samych włościan.

Znikają pańszczyzna i powinności wobec dworu. Czynsze, robocizna, daniny, wszystko to przestaje istnieć.

Powstaje gmina wiejska z zebraniem gromadzkim. Chłopi dostają zalążek samorządu, w którym dwór jest tylko jednym z uczestników.

Dla polskiej wsi była to zmiana ustroju społecznego. Dla dworu, koniec świata, który trwał kilkaset lat.

Rzecz, której ukazy nie rozstrzygnęły

Pozostał jednak problem, którego reforma nie zamknęła: serwituty.

Serwitut to dawna nazwa służebności gruntowej, prawa do korzystania z cudzej ziemi w określony sposób. Chłopi w Królestwie Polskim mieli takich praw wiele i wszystkie dotyczyły dworskiego lasu i dworskich pastwisk:

• wypas bydła i owiec na dworskich łąkach i w lesie po wyrębie,
• pobór drewna: na opał, na budowę chałupy, na naprawę płotu,
• ściółka: igliwie i liście, bez których nie było czym wyściełać obory,
• żołędzie i bukiew na paszę dla świń.

Te uprawnienia nie były łaską dworu. Były częścią gospodarczej konstrukcji wsi. Gospodarstwo na kilkunastu morgach nie utrzymywało się z samej ziemi ornej, potrzebowało paszy, opału i budulca, a ich źródłem był las. Właśnie dlatego serwituty przetrwały wszystkie wcześniejsze reformy.

Ukazy z 1864 roku ich nie zniosły. Utrzymały je w mocy i odesłały strony do dobrowolnych układów o wykup albo zamianę serwitutu na dodatkowy przydział ziemi, pod nadzorem komisarzy do spraw włościańskich i komisji włościańskich.

Brzmi rozsądnie. W praktyce oznaczało zaprogramowany na pół wieku konflikt.

Dlaczego “dobrowolny układ” nie działał

Poniższa sprawa jest rekonstrukcją typowego sporu serwitutowego drugiej połowy XIX wieku. Postacie są fikcyjne; przebieg postępowania, rola komisarza i argumenty stron odtworzone na podstawie opracowań historii uwłaszczenia.

Dziedzic Stanisław Podolski chce serwituty zlikwidować. Ma powody: majątek okrojony reformą, długi hipoteczne, a las jest jedynym aktywem, który da się spieniężyć, pod warunkiem, że nikt nie ma do niego praw. Proponuje gromadzie wykup: pieniądze albo kawałek gruntu w zamian za zrzeczenie się serwitutów.

Gromada odmawia. I ma po temu argument, który w jej sytuacji jest niepodważalny: pieniądze się kończą, a las jest co roku. Kwota wypłacona raz nie zastąpi corocznego opału przez trzy pokolenia.

Zaczyna się to, co w aktach komisji włościańskich powtarza się tysiące razy: dwór ogradza las i wystawia leśnika, gromada wchodzi mimo płotu, dwór składa doniesienie, komisarz spisuje protokół, gromada odpowiada wyciągając tabelę nadawczą.

Komisarz nie jest sędzią rozstrzygającym spór o własność. Jest urzędnikiem, który ma doprowadzić strony do układu, a układ z definicji musi być dobrowolny. Nie może więc niczego narzucić. Może tylko protokołować, mierzyć, wzywać i czekać.

Do tego dochodzi rzecz, którą łatwo przeoczyć: serwitut przysługiwał gromadzie, nie pojedynczemu gospodarzowi. Zrzec się go można było tylko zbiorowo, uchwałą zebrania gromadzkiego. A interesy w gromadzie były różne, gospodarz z dwunastoma morgami mógł skusić się na dodatkowy grunt, ale komornik bez ziemi tracił przy takim układzie wszystko, bo z lasu żył. Jedno zebranie potrafiło zablokować układ na kolejne dziesięć lat.

Państwo, które nie chciało tego zakończyć

Do konfliktu gospodarczego doszedł czynnik polityczny.

Władzy rosyjskiej nie zależało na szybkim rozstrzygnięciu sporów serwitutowych, bo trwały konflikt między polskim dworem a polską wsią był użyteczny. Uwłaszczenie zostało przeprowadzone jako operacja polityczna wymierzona w ziemiaństwo wspierające powstanie, a utrzymywanie chłopów w przekonaniu, że ich praw broni car przeciw dziedzicowi, wpisywało się w tę samą logikę.

Efekt: sprawy serwitutowe ciągnęły się przez cały okres zaborów. Kolejne pokolenia dziedziczyły ten sam nierozstrzygnięty spór wraz z ziemią. Ostateczną likwidację serwitutów, przez rozdzielenie gruntów, przydział ziemi lub odszkodowanie, przeprowadziło dopiero odrodzone państwo polskie w dwudziestoleciu międzywojennym.

Od ukazu do zamknięcia sprawy minęło ponad pół wieku.

Co z tej historii wynika

Reforma, która nie domyka wszystkich stosunków prawnych, tworzy nowy konflikt zamiast kończyć stary. Ukazy rozstrzygnęły kwestię własności gruntu i przemilczały kwestię praw do cudzego gruntu. Ta luka żyła własnym życiem przez pięćdziesiąt lat.

Prawo do korzystania z cudzej nieruchomości potrafi być cenniejsze niż własność swojej. Wojciech miał dwanaście morgów na własność i mimo to bez dostępu do lasu jego gospodarstwo nie domykało się ekonomicznie. Dzisiejszy odpowiednik tej sytuacji to działka bez dostępu do drogi publicznej, formalnie własna, praktycznie bezużyteczna, dopóki sąd nie ustanowi służebności drogi koniecznej z art. 145 Kodeksu cywilnego.

Służebność przywiązana jest do gruntu, nie do człowieka. Serwitut przechodził na kolejnego właściciela wraz z ziemią, i dlatego spór dziedziczyły całe pokolenia. Ta sama konstrukcja obowiązuje dziś: art. 285 k.c. obciąża nieruchomość na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości władnącej, a wpis w dziale III księgi wieczystej wiąże każdego kolejnego nabywcę.

“Dobrowolny układ” bez mechanizmu rozstrzygnięcia to przepis na patową sytuację. Ustawodawca założył, że strony się dogadają. Nie dały rady, bo miały sprzeczne interesy i żadna nie musiała ustąpić. Nowoczesne prawo dlatego zawsze dokłada wentyl: gdy porozumienia nie ma, decyduje sąd.

Zbiorowe uprawnienie jest trudniejsze do zamiany niż indywidualne. Serwitut należał do gromady, więc każdy układ wymagał zgody wszystkich, o interesach nie do pogodzenia. Ślad tej konstrukcji przetrwał w polskim prawie do dziś w ustawie z 1963 roku o zagospodarowaniu wspólnot gruntowych, która wciąż porządkuje grunty należące wspólnie do mieszkańców wsi.