Rata rosła, choć nikt nie zmieniał umowy. Spór o jedno zdanie w tabeli kursowej zajął sądom dziesięć lat

W kuchni na stole leżał harmonogram spłat, wydruk z bankowości elektronicznej i kalkulator.

Marek Wiśniewski liczył po raz trzeci to samo. Rata poszła w górę, saldo kredytu też, a przecież nikt nie zmienił ani jednego zdania w umowie podpisanej kilka lat wcześniej.

Dopiero po kilku latach okazało się, że sądowy spór, który z tego wyrośnie, nie będzie sporem o kurs waluty.

Co właściwie było przedmiotem sporu

To jest pierwsza rzecz, którą trzeba w tej historii ustawić prosto, bo publicystyka zwykle ustawia ją odwrotnie.

Sprawy nazywane frankowymi w warstwie prawnej nie dotyczyły tego, że kurs waluty wzrósł. Ryzyko kursowe jest ryzykiem gospodarczym i samo w sobie nie czyni umowy wadliwą.

Dotyczyły czegoś węższego: zapisu, który pozwalał bankowi jednostronnie ustalać kurs przeliczenia według własnej tabeli, bez wskazania w umowie obiektywnych, sprawdzalnych kryteriów, według których ten kurs powstaje.

Kredyt indeksowany albo denominowany do waluty obcej opiera się na dwóch przeliczeniach: przy wypłacie i przy każdej racie. Jeżeli o wysokości obu przeliczeń decyduje jedna strona umowy według reguł, których druga strona nie zna i nie może zweryfikować, to pytanie prawne brzmi: czy takie postanowienie wiąże konsumenta.

A odpowiedzi trzeba było szukać w przepisie napisanym w 2000 roku dla zupełnie innych spraw.

Przepis, który to rozstrzygnął, jest z 2000 roku

Art. 385(1) § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że postanowienia umowy z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeśli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Wprowadziła go ustawa z 2 marca 2000 roku, wdrażająca dyrektywę Rady 93/13/EWG.

Przepis wyłącza spod tej oceny postanowienia określające główne świadczenia stron, ale tylko gdy zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. I właśnie to zastrzeżenie otworzyło drogę do badania klauzul przeliczeniowych: skoro sposób ustalania kursu nie był w umowie opisany jednoznacznie, wyłączenie nie działało.

Drugi ważny przepis to art. 385(2) k.c.: ocena następuje według stanu z chwili zawarcia umowy. Nie chodzi więc o to, czy bank rzeczywiście windował kurs, tylko o to, czy zapis dawał mu taką możliwość w momencie podpisania.

Trzeci filar to rozliczenie. Jeśli umowa nie wiąże, świadczenia spełnione na jej podstawie są nienależne i podlegają zwrotowi na podstawie art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.

Dekada sporu i cztery orzeczenia, które go domknęły

Postacie kredytobiorców w tym tekście są fikcyjne i przedstawiają typową sytuację. Orzeczenia, ich sygnatury, daty i treść są prawdziwe.

Między 2015 a 2019 rokiem polskie sądy orzekały rozbieżnie. Spór toczył się o dwie rzeczy naraz: czy po usunięciu klauzuli umowę da się utrzymać, wstawiając inny kurs, i jak strony mają się rozliczyć, jeśli się nie da.

3 października 2019 roku Trybunał Sprawiedliwości UE wydał wyrok w sprawie C-260/18, znanej jako sprawa Dziubak, po pytaniach prejudycjalnych sądu polskiego. Trybunał wskazał, że sąd nie może utrzymać umowy przez zastąpienie nieuczciwego warunku przepisem o charakterze ogólnym wbrew woli konsumenta, a skutki ewentualnego unieważnienia ocenia się według stanu z chwili orzekania, przy czym decydujące jest stanowisko konsumenta.

7 maja 2021 roku Sąd Najwyższy podjął uchwałę III CZP 6/21 w składzie siedmiu sędziów, z mocą zasady prawnej. Opowiedział się w niej za teorią dwóch kondykcji: jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa nie może wiązać, konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych.

Różnica wobec konkurencyjnej teorii salda jest praktyczna. Przy saldzie sąd sam odejmuje jedno od drugiego i zasądza różnicę. Przy dwóch kondykcjach każda strona musi swojego roszczenia dochodzić samodzielnie, ze wszystkimi tego konsekwencjami, w tym co do przedawnienia i zarzutu potrącenia.

15 czerwca 2023 roku TSUE orzekł w sprawie C-520/21, że po uznaniu umowy kredytu za nieważną z powodu nieuczciwych warunków bank nie może dochodzić od konsumenta wynagrodzenia za korzystanie z kapitału. Bankowi należy się zwrot wypłaconego kapitału, a nie dodatkowe świadczenie za czas, przez który konsument nim dysponował.

25 kwietnia 2024 roku pełny skład Izby Cywilnej Sądu Najwyższego podjął uchwałę III CZP 25/22, która ma moc zasady prawnej. Domknęła ona cztery kwestie: niedozwolonego postanowienia o sposobie ustalania kursu nie zastępuje się innym sposobem wynikającym z przepisów lub zwyczajów; jeżeli kursu wiążącego obie strony ustalić się nie da, umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie; rozliczenie następuje według teorii dwóch kondykcji; żadnej ze stron nie przysługuje wynagrodzenie za korzystanie ze środków w okresie od spełnienia świadczenia nienależnego do jego zwrotu.

Rozstrzygnięcie bez nowej ustawy

Warto zauważyć, czego w tej historii nie ma.

Nie ma ustawy o kredytach walutowych. Kolejne projekty systemowego rozwiązania nie zostały uchwalone, a największy spór cywilny III Rzeczypospolitej rozstrzygnięto narzędziami, które już były w systemie: przepisem konsumenckim z 2000 roku, dyrektywą z 1993 roku, ogólnymi przepisami o świadczeniu nienależnym z Kodeksu cywilnego z 1964 roku.

Widać tu też, jak działa dwupoziomowy porządek prawny po 2004 roku. TSUE nie rozstrzygał żadnej polskiej sprawy i nikomu nie zasądził pieniędzy. Odpowiadał na pytania o wykładnię dyrektywy, a ta wykładnia wiązała sądy krajowe, które orzekały już samodzielnie.

Skutkiem ubocznym była skala. Sprawy frankowe przez lata zajmowały znaczną część wokand wydziałów cywilnych w największych sądach okręgowych, co samo w sobie stało się problemem organizacyjnym wymiaru sprawiedliwości.

Co z tej historii wynika

Spór dotyczył sposobu ustalania kursu, a nie jego wysokości. Wzrost kursu jest ryzykiem gospodarczym i sam nie wadzi umowie. Wadzi jej zapis, który pozwala jednej stronie ustalać wysokość świadczenia drugiej według nieujawnionych kryteriów. To rozróżnienie przesądziło o wyniku tysięcy spraw.

Klauzulę ocenia się na dzień zawarcia umowy, a nie po skutkach. Zgodnie z art. 385(2) k.c. liczy się, czy postanowienie dawało przedsiębiorcy nadmierną swobodę, a nie czy faktycznie z niej skorzystał. Bank, który stosował kurs zbliżony do rynkowego, i tak odpowiadał za treść zapisu.

Luki po klauzuli abuzywnej nie wypełnia się dowolnie. Wyrok C-260/18 i uchwała III CZP 25/22 zamknęły drogę do ratowania umowy przez wstawienie innego kursu. Gdyby sądy mogły swobodnie uzupełniać takie luki, przedsiębiorca nie ponosiłby żadnego ryzyka za stosowanie nieuczciwych wzorców.

Teoria dwóch kondykcji przenosi na strony ciężar dochodzenia własnych roszczeń. Sąd nie kompensuje świadczeń z urzędu. Każda strona musi wystąpić o swoje, co ma bezpośrednie konsekwencje dla przedawnienia, potrącenia i taktyki procesowej. To techniczne rozstrzygnięcie zmieniło przebieg wszystkich toczących się spraw.

Brak ustawy nie oznacza braku rozstrzygnięcia, tylko przesuwa je do sądów. Podobnie jak w sprawach dekretowych, ustawodawca nie uchwalił rozwiązania systemowego, więc reguły powstawały orzeczenie po orzeczeniu przez dekadę. Kosztem jest czas i niepewność obu stron w okresie, gdy linia orzecznicza dopiero się formuje.