Wypłaciła wykonawcy 144 600 zł zaliczek. We wrześniu ekipa oddała klucze

W umowie z 12 marca 2021 roku było zdanie, którego nikt wtedy nie czytał uważnie: zlecenie wszelkich robót dodatkowych ma być udokumentowane w formie aneksu załączonego do umowy.

Cztery lata później to zdanie kosztowało wykonawcę kilkadziesiąt tysięcy złotych.

Dwie umowy, dwa strychy

Inwestorka planowała przebudowę dwóch strychów na mieszkania: jednego w budynku oficyny, drugiego w budynku frontowym, wraz z instalacjami wodno-kanalizacyjnymi, centralnego ogrzewania, gazową i elektryczną, a do tego nadbudowę i przebudowę klatki schodowej.

Zwróciła się do wykonawcy o wycenę. Dostał projekty budowlane i na ich podstawie sporządził cztery kosztorysy. Kilkakrotnie osobiście obejrzał miejsce budowy, w obecności kierownika budowy i między innymi dekarza.

Pierwszą umowę zawarto 24 lutego 2021 roku: 35 dni roboczych od 15 marca, wynagrodzenie 58 044 zł brutto. Integralną częścią umowy były kosztorysy sporządzone przez wykonawcę i zaakceptowane przez inwestorkę.

Drugą umowę podpisano 12 marca 2021 roku, włączając do niej prace z pierwszej: dalsze 115 881,20 zł brutto i 70 dni na wykonanie. Łącznie 174 925,30 zł brutto.

Ponieważ wykonawca pracował z własnych materiałów i własnym sprzętem, inwestorka płaciła zaliczki. Wypłaciła ich w sumie 144 600,00 zł, ponad cztery piąte całego wynagrodzenia.

Kiedy ekipa się kurczy

Na początku na budowie pracowało sześć, siedem osób. Potem zostały dwie, trzy. Inwestorka wielokrotnie informowała wykonawcę o konieczności poprawy tempa, ale, jak ustalił sąd, mimo licznych ponagleń nie odnotowano żadnego progresu. Opieszałość sąd nazwał “regularną i znaczącą z punktu widzenia interesu powódki”.

22 września 2021 roku pracownicy ostatecznie opuścili miejsce budowy. Oddali klucze i zeszli.

6 października inwestorka wezwała wykonawcę do wznowienia robót i ukończenia ich w ciągu 10 dni. Nie wrócił. 10 listopada 2021 roku odstąpiła od obu umów i zażądała zwrotu 71 355,68 zł, czyli różnicy między tym, co wpłaciła, a wartością tego, co uważała za wykonane.

Wykonawca odpowiedział mailem, że roszczenie jest bezzasadne i że nic nie zwróci.

Ruch, który wygrał sprawę

Zanim jeszcze złożyła pozew, inwestorka zrobiła coś, co w sporach budowlanych bywa decydujące. Wystąpiła na podstawie art. 310 k.p.c. o zabezpieczenie dowodu: o to, żeby biegły sądowy obejrzał budowę i zgromadził dokumentację zdjęciową, zanim ktokolwiek dotknie tych murów.

Sąd wniosek uwzględnił 25 marca 2022 roku. Biegły wykonał oględziny, pomiary i obszerny materiał zdjęciowy.

Sens tej instytucji jest prosty: budowa musi iść dalej, a każdy kolejny wykonawca zakrywa to, co zrobił poprzednik. Bez utrwalenia stanu na dany dzień późniejsze ustalenie, kto co wykonał, staje się w zasadzie niemożliwe. W tej sprawie ta dokumentacja stała się podstawą wszystkich dalszych ustaleń.

Biegły przyjął przy tym metodę, która ma swoją elegancję: wartość prac liczył według kosztorysów sporządzonych przez samego wykonawcę, bo na takie ceny strony się umówiły, a zakres ustalał na podstawie oględzin i zdjęć.

W opinii, którą ostatecznie podtrzymał, wymienił każdą pozycję z osobna. Ściany zewnętrzne, wieńce, zbrojenia, ścianki działowe, rozbiórka podłogi, legary, płyty OSB, izolacje, tynki, gładzie, malowanie. Osobno prace wykonane w części, z podaniem stopnia zaawansowania: docieplenia w 75%, instalacje w 90%. I osobno długa lista pozycji niewykonanych w ogóle: wywóz odpadów, utylizacja, izolacja przeciwwilgociowa, posadzki, okładziny, drzwi, grzejniki, punkty elektryczne.

W budynku frontowym w całości wykonano jedną pozycję: zamocowanie folii.

Łączna wartość wszystkich prac wykonanych do dnia odstąpienia: 57 745,90 zł.

Obrona: to projekt był zły

Wykonawca zbudował obronę na dwóch filarach.

Pierwszy: zszedł z budowy dlatego, że inwestorka nie regulowała bieżących należności. Zgłaszał potrzebę kolejnych zaliczek, ona uważała, że wypłacone środki wystarczą.

Drugi, ważniejszy: projekt budowlany był wadliwy. Zawierał błędy rachunkowe i merytoryczne, był źle zwymiarowany, nie przewidywał prac, które trzeba było wykonać, choćby dodatkowego wieńca. Ujawniło się to dopiero po rozpoczęciu robót. Wykonawca musiał więc wykonać prace dodatkowe, o czym informował inwestorkę i jej syna, i na co uzyskiwał zgodę. Całość świadczonych robót i materiałów wycenił na 188 103,24 zł, a na wypadek nieuwzględnienia tej argumentacji podniósł zarzut potrącenia o 95 613,00 zł tytułem poczynionych nakładów.

Sąd Rejonowy w Bydgoszczy 12 czerwca 2025 roku zasądził całą żądaną kwotę. Wykonawca wniósł apelację z sześcioma zarzutami, w tym najcięższym z możliwych.

Zarzut nieważności: kto ma dostać zawiadomienie

Najdalej idący zarzut opierał się na art. 379 pkt 5 k.p.c.: pozwany twierdził, że sąd nie zawiadomił go osobiście o terminie rozprawy, na której przesłuchiwano biegłego, przez co pozbawił go możności obrony praw.

Sąd Okręgowy prześledził chronologię z akt. Zarządzeniem z 18 marca 2025 roku wyznaczono rozprawę na 24 kwietnia i nakazano zawiadomić pełnomocników obu stron. Pełnomocnik pozwanego odebrał zawiadomienie 20 marca. Rozprawa została zniesiona z powodu nieobecności biegłego, wyznaczono nowy termin na 22 maja, a pełnomocnik odebrał kolejne zawiadomienie 28 kwietnia.

I tu wchodzi reguła, którą wiele osób poznaje dopiero w takiej sytuacji. Zgodnie z art. 133 § 3 k.p.c., jeżeli w sprawie występuje pełnomocnik, sąd zawiadamia o posiedzeniu tylko jego. Doręczenie do rąk pełnomocnika wywołuje skutki wobec mocodawcy. Sąd nie ma obowiązku dodatkowo pisać do samej strony.

Do tego art. 237 k.p.c.: niestawiennictwo stron nie wstrzymuje przeprowadzenia dowodu, o ile zostały należycie zawiadomione. Udział w posiedzeniu jest prawem, a nie obowiązkiem strony.

Sąd dodał najważniejsze: nieważność postępowania zachodzi tylko wtedy, gdy pozbawienie możności obrony było wynikiem działania sądu, a nie samych stron lub ich pełnomocników. Skoro pełnomocnik dostawał zawiadomienia ze znacznym wyprzedzeniem, decyzja, czy pozwany przyjdzie osobiście, należała do nich. Nikt nie sygnalizował sądowi potrzeby osobistego udziału pozwanego ani nie wnosił o odroczenie.

Dwie opinie i pytanie o VAT

Trzon apelacji dotyczył biegłego. Wykonawca zarzucał, że powstały dwie opinie znacznie się różniące: w pierwszej wartość prac oszacowano wyżej, w drugiej niżej, a biegły pytany na rozprawie o przyczynę rozbieżności miał odpowiedzieć “nie wiem”. Do tego nie wskazał, czy podana kwota jest netto, czy brutto.

Sąd odwoławczy odtworzył przebieg tego etapu postępowania. Postanowieniem z 7 lutego 2025 roku sąd rejonowy wezwał pełnomocników do zajęcia stanowiska wobec opinii w terminie 14 dni, pod rygorem utraty prawa powoływania zastrzeżeń, i do wskazania, czy żądają przesłuchania biegłego. Pozwany złożył uwagi 5 marca, wskazując właśnie na rozbieżności, i to na jego wniosek biegłego wezwano na rozprawę. Biegłemu doręczono odpis tego pisma, żeby mógł się przygotować.

Na rozprawie 22 maja 2025 roku biegły podtrzymał w całości opinię pisemną, wyjaśnił metodologię, wskazał, że zakres prac ocenił nie tylko z dokumentów, ale i z wizji lokalnej oraz bogatej dokumentacji zdjęciowej. Dodał, że nie mógł stwierdzić wykonania robót zakrytych, o których nikt nie poinformował go podczas oględzin, choć strony mogły w nich uczestniczyć i zgłaszać uwagi. Ocenił też, że wskazywane przez pozwanego czynności, takie jak zmiana lokalizacji drzwi czy przygotowanie konstrukcji pod sufit podwieszany, nie są pracami dodatkowymi. Wyjaśnił wreszcie mechanizm, który tłumaczy zawyżenia w wyliczeniach wykonawcy: rozbijanie w kosztorysie poszczególnych prac na dodatkowe czynności niezbędne do ich wykonania, jak przestawianie rusztowań czy wykonanie zaczepów, powoduje, że ten sam zakres wycenia się dwa razy.

I rzecz, którą sąd uznał za rozstrzygającą: po ustnej opinii i odpowiedziach na pytania żadna ze stron nie złożyła już dalszych wniosków. Pozwany nie wniósł o uzupełnienie opinii, nie zażądał innego biegłego, nie podnosił zarzutu niespójności. Reprezentował go zawodowy pełnomocnik.

Wątpliwość co do VAT sąd rozstrzygnął jednym przepisem. Zgodnie z ustawą o informowaniu o cenach towarów i usług, ceną usługi jest wartość, którą kupujący jest obowiązany zapłacić, a w cenie uwzględnia się podatek od towarów i usług. Kwota wskazana przez biegłego zawiera więc VAT.

Dlaczego potrącenie nie zadziałało

Zarzut potrącenia to potężne narzędzie, ale ma jeden warunek, o którym często się zapomina. Art. 498 § 1 k.c. wymaga istnienia wzajemnych, wymagalnych wierzytelności, a samo powołanie się na wierzytelność nie wystarczy: jej istnienie trzeba udowodnić.

Wykonawca miał wykazać, że wykonał roboty dodatkowe warte 95 613,00 zł. Sądy wskazały pięć powodów, dla których mu się to nie udało.

Nie było aneksu. Umowa z 12 marca 2021 roku wprost wymagała formy aneksu dla zlecenia robót dodatkowych. Żadnego nie zawarto.

Nie było zgody projektanta. Sąd sformułował to jako zasadę procesu budowlanego: ostateczne zdanie co do słuszności wykonania prac dodatkowych ma projektant, a nie wykonawca.

Kosztorysy były jego własne. To on oglądał nieruchomość, sam dokonywał pomiarów i sporządzał kosztorysy na podstawie otrzymanych projektów. Jako profesjonalista był zobowiązany wykonać je należycie, tak by potrzeba prac dodatkowych w ogóle nie powstała. A jeśli już powstała, powinien uzyskać zgodę projektanta i inwestorki oraz ustalić z nią dodatkowe wynagrodzenie.

Kierownik budowy nie potwierdził. Zeznał, że nie ustalano z nim potrzeby ani zakresu robót dodatkowych, i nie potwierdził ich wykonania w podawanej wartości.

Wadliwości projektu nikt nie udowodnił. Sąd zauważył, że wykazanie wad projektu budowlanego wymaga wiadomości specjalnych, a biegły na żadną wadliwość nie wskazał. Co istotne, pozwany nie wnosił o to, by biegły zweryfikował projekt pod kątem wad i ich wpływu na zakres prac dodatkowych.

Sąd odnotował też skalę żądania: wartość rzekomych robót dodatkowych miała stanowić ponad połowę wartości wszystkich prac zleconych. Inwestorka przyznała jedynie pewne drobne prace dodatkowe i twierdziła, że za nie strony się rozliczyły.

Skoro nie ma wierzytelności, nie ma czego potrącać.

Wniosek dowodowy w apelacji, czyli za późno

W apelacji pozwany wniósł wreszcie o dowód z opinii biegłego na okoliczność wartości prac z rozbiciem na wykonane zgodnie z kosztorysem i dodatkowe. Sąd Okręgowy pominął ten wniosek jako spóźniony na podstawie art. 381 k.p.c.

Uzasadnienie jest krótkie i warte zapamiętania. Zwrot “potrzeba powołania się na nowe fakty i dowody wynikła później” nie oznacza, że potrzeba wynika stąd, iż rozstrzygnięcie pierwszej instancji okazało się niekorzystne. Takie rozumienie przekreślałoby sens przepisu. Przepis ma charakter dyscyplinujący: strony mają przedkładać wszystkie posiadane dowody przed sądem pierwszej instancji.

I zdanie najostrzejsze, przytoczone za orzecznictwem: jeżeli strona uważa, że dla udowodnienia jej twierdzeń wystarczy określony dowód i dlatego nie przytacza innych, jej błąd nie jest usprawiedliwiony.

Odstąpienie inwestorki sąd uznał za skuteczne na podstawie art. 656 § 1 k.c. w zw. z art. 635 k.c., po uprzednim wezwaniu do wznowienia prac. Skutkiem, zgodnie z art. 494 § 1 k.c., jest obowiązek zwrotu zaliczek ponad wartość wykonanych prac.

Apelację oddalono. Wykonawca zapłacił dodatkowo 2.700 zł kosztów postępowania apelacyjnego.

Co z tej historii wynika

Zapis o aneksie na roboty dodatkowe działa przeciwko wykonawcy. Jeśli umowa wymaga aneksu, ustne uzgodnienia i maile nie zastąpią dokumentu. Wykonawca, który wykonuje prace poza kosztorysem bez aneksu, ryzykuje, że nie dostanie za nie nic.

Kosztorys wykonawcy staje się miarą jego własnej pracy. Biegły wycenił wykonane roboty według cen z kosztorysów sporządzonych przez samego pozwanego. To on oglądał budowę i mierzył. Zarzut, że projekt był zły, brzmi słabo w ustach profesjonalisty, który ten projekt wcześniej przeliczył i zaakceptował.

Zabezpieczenie dowodu przed procesem bywa kluczowe. Art. 310 k.p.c. pozwala utrwalić stan budowy, zanim kolejna ekipa go zakryje. Bez oględzin i zdjęć wykonanych na czas cała ta sprawa byłaby sporem dwóch opowieści.

Zarzut potrącenia trzeba udowodnić jak każde roszczenie. Nie wystarczy oświadczyć, że przysługuje się wierzytelność. Trzeba wykazać jej istnienie i wysokość, a przy robotach dodatkowych oznacza to zgodę inwestora, zgodę projektanta i dokumenty.

Zawiadomienie pełnomocnika to zawiadomienie strony. Art. 133 § 3 k.p.c. przesądza, że sąd zawiadamia tylko pełnomocnika. Niepojawienie się na rozprawie z winy własnej lub pełnomocnika nie daje podstawy do zarzutu nieważności postępowania.

Dowód spóźniony to dowód stracony. Wniosek o nową opinię, zgłoszony dopiero w apelacji, został pominięty. Przekonanie, że dotychczasowe dowody wystarczą, to ryzyko strony, a nie usprawiedliwienie.