Przyszli do sądu po rozwód, którego jeszcze nie było w polskim prawie

Warszawa, wiosna 1810 roku. Anna Rzewuska ma trzydzieści lat i od trzech mieszka u siostry przy Freta. Mąż został w kamienicy przy Długiej razem ze sklepem korzennym i wszystkim, co do sklepu należało. Formalnie wciąż są małżeństwem. Nieformalnie nie rozmawiali od dwóch lat.

Jeszcze pięć lat wcześniej Anna nie miałaby dokąd pójść. Sprawy małżeńskie należały do sądów duchownych, a te katolikom rozwodu nie dawały, mogły najwyżej orzec separację albo unieważnienie, jeśli udało się wykazać, że małżeństwo od początku było wadliwie zawarte.

Ale od 1 maja 1808 roku w Księstwie Warszawskim obowiązywał Kodeks Napoleona. I ten kodeks mówił rzecz, która na ziemiach polskich brzmiała jak wywrócenie porządku świata: małżeństwo to umowa cywilna. A umowę można rozwiązać.

Jedno zdanie, które zmieniło wszystko

Konstytucję Księstwa Warszawskiego Napoleon podyktował w Dreźnie w lipcu 1807 roku. Miała osiemdziesiąt dziewięć artykułów. Artykuł 69 składał się z jednego zdania: Kodeks Napoleona będzie prawem cywilnym Księstwa Warszawskiego.

Polscy prawnicy dowiedzieli się w ten sposób, że mają dziewięć miesięcy na nauczenie się od zera całego systemu prawa cywilnego, napisanego po francusku, opartego na rewolucyjnym założeniu równości wobec prawa i na świeckim państwie.

Skutki były głębsze, niż ktokolwiek wtedy przewidywał. Kodeks zniósł stanowe przywileje w prawie prywatnym. Wprowadził hipotekę i jawność obrotu ziemią. Uczynił własność prawem niemal absolutnym. I, co wywołało najgwałtowniejszy opór, zabrał Kościołowi małżeństwo.

Co dokładnie zrobił Kodeks Napoleona z małżeństwem

Trzy rzeczy naraz, i każda z nich była na ziemiach polskich nowością.

Po pierwsze: małżeństwo zawiera się przed urzędnikiem państwa. Ślub kościelny mógł się odbyć, ale to nie on tworzył węzeł małżeński w oczach prawa. Liczyła się czynność cywilna.

Po drugie: akta stanu cywilnego prowadzi urzędnik świecki. W Księstwie zabrakło jednak aparatu urzędniczego, więc obowiązek ten w praktyce nałożono na proboszczów, którzy prowadzili księgi jako funkcjonariusze państwa. Ten sam ksiądz mógł rano wpisać do księgi cywilnej fakt, który wieczorem uważał za sprzeczny z prawem Bożym.

Po trzecie: małżeństwo można rozwiązać. Kodeks przewidywał rozwód z przyczyn wskazanych wprost w ustawie oraz, osobno, rozwód za wzajemnym zezwoleniem małżonków, obwarowany tak licznymi warunkami (wiek stron, zgoda rodziców, wielomiesięczne terminy, powtarzane oświadczenia), że w praktyce był drogą dla nielicznych.

Sprawa Anny R.

Poniższa sprawa jest rekonstrukcją typowego postępowania rozwodowego z pierwszych lat obowiązywania Kodeksu Napoleona. Imiona i szczegóły są fikcyjne, realia proceduralne, przepisy i sposób rozumowania sądu odtworzono na podstawie opracowań historii prawa.

Anna przychodzi do Trybunału Cywilnego przekonana, że sprawa jest prosta: nie żyją razem, on tego nie kwestionuje, więc niech sąd to potwierdzi.

Adwokat tłumaczy jej rzecz, której nie chce przyjąć do wiadomości. Nie ma przepisu, który pozwala rozwieść się dlatego, że małżeństwo się rozpadło. Sądowi nie wolno orzec rozwodu z powodu, którego ustawa nie wymienia. Trzeba wskazać konkretną przyczynę z katalogu i ją udowodnić, świadkami, dokumentami, przesłuchaniem. Albo przejść przez procedurę rozwodu za obopólnym zezwoleniem, która trwa miesiącami i wymaga zaangażowania rodzin obu stron.

To jest różnica, której dzisiejszemu czytelnikowi najtrudniej poczuć. W dzisiejszym prawie sąd pyta o stan, czy rozkład pożycia jest zupełny i trwały. Kodeks Napoleona pytał o czyn, kto co zrobił i czy mieści się to w katalogu.

Efekt był podwójny. Rozwód stawał się procesem o winę, w którym trzeba było wyciągnąć na salę wszystko, co najgorsze. A jednocześnie każdy dramat, który do katalogu nie pasował, obojętność, przemoc trudna do udowodnienia, po prostu wygaśnięcie uczucia, nie dawał podstawy do wyroku.

Anna dostała rozwód. Ale nie dlatego, że jej małżeństwo umarło. Dlatego, że jej pełnomocnikowi udało się to, co umarło, przełożyć na język paragrafu.

Rozwód, którego Kościół nie uznawał

Wyrok Trybunału Cywilnego rozwiązywał małżeństwo w oczach państwa. W oczach Kościoła nie zmieniał niczego.

Duchowieństwo konsekwentnie odmawiało uznania rozwodów cywilnych. Kobieta rozwiedziona przez sąd świecki pozostawała w oczach parafii mężatką; powtórne małżeństwo oznaczało życie w grzechu i mogło pociągnąć konsekwencje kościelne. W kraju, w którym parafia prowadziła metryki, wystawiała zaświadczenia i decydowała o pochówku, była to sankcja bardzo realna.

Dlatego rozwodów było mało. Badacze praktyki rozwodowej na ziemiach centralnych szacują, że przez cały okres obowiązywania napoleońskich rozwiązań, od 1808 do 1852 roku, rozwiązano tą drogą około dwóch tysięcy małżeństw. W skali kilku pokoleń to liczba nikła. Prawo dawało możliwość, której obyczaj nie przyjął.

Odwrót: 1825 i 1836

Napoleoński eksperyment nie przetrwał. Po kongresie wiedeńskim Kodeks Napoleona utrzymano w Królestwie Polskim, ale zaczęto go rozmontowywać dokładnie od tej części, która budziła największy opór.

W 1825 roku Kodeks Cywilny Królestwa Polskiego zastąpił pierwszą księgę Kodeksu Napoleona. Małżeństwo znów uznano za instytucję o charakterze religijnym, rozwody zniesiono, ale jurysdykcję pozostawiono sądom świeckim. To rozwiązanie połowiczne nie zadowoliło nikogo: Kościół nie godził się, by o małżeństwie orzekał sąd państwowy.

Jedenaście lat później nastąpił krok ostatni. Prawo małżeńskie z 24 czerwca 1836 roku przekazało sprawy małżeńskie sądom duchownym i wprowadziło odrębne regulacje dla katolików, prawosławnych, ewangelików i unitów, każde wyznanie według własnych zasad. Dla katolików oznaczało to koniec rozwodu. Pozostały separacja i unieważnienie.

W tym kształcie prawo małżeńskie przetrwało na ziemiach Królestwa do 1946 roku, kiedy dekret o prawie małżeńskim wprowadził w całej powojennej Polsce świecką formę zawarcia małżeństwa i rozwód. Sto trzydzieści osiem lat po pierwszej próbie.

Co z tej historii wynika

Prawo można zmienić dekretem, obyczaju nie. Kodeks Napoleona wprowadzono jednym artykułem konstytucji, w dziewięć miesięcy. Dwa tysiące rozwodów w ciągu czterdziestu czterech lat pokazuje, ile z tej możliwości skorzystało. Nowa instytucja prawna działa dopiero wtedy, gdy ludzie uznają, że wolno z niej korzystać.

Zamknięty katalog przyczyn zmienia charakter procesu. Gdy prawo wymaga wskazania konkretnego przewinienia, rozwód staje się procesem o winę, z zeznaniami sąsiadów i wyciąganiem najgorszego. Dzisiejszy art. 56 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pyta o stan rozkładu pożycia, a nie o listę uczynków, i właśnie dlatego pozwala rozwieść się bez orzekania o winie. To nie jest szczegół techniczny: to decyduje, jak wygląda sala rozpraw.

Dwa porządki normatywne mogą obowiązywać równolegle i wzajemnie się nie uznawać. Rozwiedziona przez Trybunał Cywilny Anna była wolna wobec państwa i zamężna wobec parafii. Dziś ten dualizm istnieje w formie ucywilizowanej: ślub konkordatowy wywołuje skutki cywilne, ale orzeczenie sądu kościelnego o nieważności małżeństwa nie rozwiązuje małżeństwa w oczach państwa, a rozwód cywilny nie zmienia niczego w prawie kanonicznym.

Odwrót od reformy bywa dłuższy niż sama reforma. Rozwody wprowadzono w 1808, ograniczono w 1825, zniesiono dla katolików w 1836 i przywrócono w 1946. Osiem lat obowiązywania, sto dziesięć lat powrotu.

Sądy uczą się nowego prawa w praktyce, nie z podręcznika. Sędziowie Księstwa Warszawskiego orzekali według kodeksu przetłumaczonego z francuskiego, dla którego polska terminologia dopiero powstawała. Każda kolejna wielka zmiana prawa w Polsce, 1934, 1965, 1997, 2015, powtarzała ten schemat: przepis wchodzi w życie od razu, jego rozumienie ustala się latami.