Podpisali rozdzielność u notariusza. Sąd uznał tę umowę za nieważną

Przyjechał do Polski dla niej. Zostawił swój kraj, znajomych i pracę, wprowadził się do miasteczka, w którym mieszkali jej rodzice, i przyjął rolę, jaką wspólnie ustalili: ona robi karierę w medycynie, on prowadzi dom.

Przez pewien czas ten układ działał bez zgrzytów. Joanna brała nocne dyżury, jeździła na sympozja, zdobywała specjalizację. Emil odprowadzał córki do przedszkola i szkoły, jeździł z nimi na basen i tenis, gotował, prał, robił zakupy. Przywoził żonie posiłki do pracy.

Nie znał dobrze polskiego. To była jedna z rzeczy, które później zaważyły na wszystkim.

Rysy

Pierwsze nieporozumienia dotyczyły języka. Emil oczekiwał, że w domu wszyscy będą mówić w jego mowie, i denerwował się, gdy dzieci oglądały bajki po polsku albo gdy rodzina Joanny rozmawiała przy nim w języku, którego nie rozumiał. Chodził na lekcje, ale czuł, że nie dostaje od żony wsparcia, na które liczy.

Czuł się też niedoceniany. Zajmował się domem z zaangażowaniem i miał wrażenie, że nikt tego nie zauważa.

Doszło do kłótni. Potem do awantur. Emil zaczął podejrzewać żonę o niewierność, nawet po jej służbowych rozmowach telefonicznych. Miał poczucie, że jej rodzice go nie akceptują, a Joanna zbyt wiele z nimi konsultuje. Żeby uniknąć konfliktów, ograniczała kontakty z własną rodziną i brała wolne w święta.

Z czasem awantury przestały być tylko awanturami. Sąd ustalił, że mąż stosował wobec żony przemoc fizyczną i psychiczną. Była interwencja Policji, była wszczęta procedura ochronna. Kilka lat później zapadł prawomocny wyrok skazujący z art. 207 § 1 k.k. w zbiegu z art. 207 § 1a k.k. w związku z art. 11 § 2 k.k.

To zdanie, choć zapisane w innej sprawie i innym sądzie, okaże się w tym procesie najmocniejszym argumentem.

Wizyta u notariusza

Zanim doszło do rozwodu, Joanna powiedziała mężowi, że chce ustanowić rozdzielność majątkową i podzielić majątek. Poszli do kancelarii notarialnej.

Sąd odtworzył przebieg tego spotkania szczegółowo. Notariusz upewniała się, czy Emil potrzebuje tłumacza. Tłumaczyła mu skutki podpisania rozdzielności. Poprosiła, żeby sam odczytał akt notarialny, a po odczytaniu zapytała, czy rozumie jego treść. Potwierdził. Przed samym podpisem zaczął się wahać, ale podpisał.

Kilka tygodni później, przy kolejnej czynności, umowie o podział majątku, zachował się zupełnie inaczej. Oznajmił, że nic nie rozumie. Tego dnia nie rozmawiał z notariuszem w języku, w którym rozmawiał wcześniej. Notariusz pouczyła, że mogą podpisać umowę przy udziale tłumacza przysięgłego. Na kolejne spotkania tłumacz już przychodził. Do podpisania umowy o podział majątku nigdy nie doszło.

4 listopada 2020

Konflikt narastał. Joanna złożyła pozew o rozwód, złożyła też zawiadomienie na Policji o możliwości popełnienia przestępstwa znęcania się. Mimo procedury ochronnej awantury trwały dalej.

Wtedy spakowała dzieci i wyprowadziła się do rodziców.

Od tego dnia zaczyna się okres, który stał się sednem sprawy. Cofnęła mężowi upoważnienie do konta bankowego, choć przez pewien czas nadal opłacała jego rachunek za telefon i składkę ZUS. Sama spłacała kredyt hipoteczny. Sama prowadziła budowę domu na wspólnej działce. Sama utrzymywała dwie córki.

Emil nie uczestniczył w niczym z tych rzeczy. Nie spłacił żadnej raty. Nie dokładał się do utrzymania dzieci. Po rozstaniu pożyczał pieniądze od znajomych, łącznie, jak sam ocenia, około 50 000 euro, nie informując o tym żony. Ona nie wiedziała nic o jego zobowiązaniach, a jako małżonkowie wciąż formalnie mieli wspólność majątkową.

Umowa, która nie istniała

Joanna złożyła wniosek o podział majątku wspólnego. Do majątku miały wejść nieruchomość z rozpoczętą budową, niezabudowane działki, samochód i środki na rachunkach, w tym 86 791,21 zł.

I wtedy Emil podniósł zarzut, który wywrócił wszystko: umowa notarialna o ustanowieniu rozdzielności jest nieważna.

Sąd Rejonowy wydał postanowienie wstępne i przyznał mu rację. Umowa jest nieważna. Joanna zaskarżyła to postanowienie, Sąd Okręgowy oddalił jej apelację, a Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Konsekwencja była brutalna. Przez lata Joanna działała w przekonaniu, że rozdzielność już obowiązuje. Prowadziła w tym przekonaniu budowę domu. Okazało się, że przez cały ten czas obowiązywała wspólność majątkowa, a wszystko, co zainwestowała po wyprowadzce, formalnie wchodziło do majątku wspólnego.

Skoro umowa upadła, zostawała jedyna droga: wyrok sądu ustanawiający rozdzielność. I to nie byle jaki wyrok, tylko taki z datą wsteczną.

Dwa progi z artykułu 52

Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje w art. 52 § 1, że każdy z małżonków może żądać ustanowienia rozdzielności majątkowej z ważnych powodów. To pierwszy próg.

Drugi jest wyższy. Art. 52 § 2 pozwala sądowi ustanowić rozdzielność z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa, ale tylko w wyjątkowych wypadkach. Ustawodawca postawił tu wysoką poprzeczkę celowo: data wsteczna wpływa na sytuację wierzycieli i drugiego małżonka, więc nie może być regułą.

Sąd Rejonowy uznał, że oba progi zostały przekroczone. Od dnia wyprowadzki nastąpiło całkowite zerwanie więzi małżeńskich, osobistych, gospodarczych i ekonomicznych. Małżonkowie nie mieszkali razem, nie prowadzili wspólnego gospodarstwa domowego, nie współdziałali w zarządzie majątkiem, a ich relacje były trwale skonfliktowane. Sporadyczne kontakty, jednodniowy wyjazd czy spotkanie rodzinne, nie świadczyły o istnieniu realnych więzi.

Do tego doszedł argument, którego nie dało się obejść: prawomocny wyrok karny.

Wyrok karny, który wiąże sąd cywilny

Artykuł 11 Kodeksu postępowania cywilnego mówi rzecz prostą i bardzo mocną: ustalenia prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym. Sąd rodzinny nie badał więc od nowa, czy przemoc miała miejsce. Nie mógł tego badać. Skazanie było faktem, z którym musiał pracować.

I ten fakt przesądził o możliwości współdziałania. Sąd Okręgowy ujął to wprost: skoro pozwany przez długi czas dopuszczał się wobec żony przemocy, to oczekiwanie od niej współpracy w zarządzie majątkiem wspólnym byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego oraz elementarnym poczuciem bezpieczeństwa.

Apelacja: “to ona nie chciała współpracować”

Emil zaskarżył wyrok w całości. Jego linia obrony była konsekwentna i, na papierze, wcale nie absurdalna.

Twierdził, że to żona nie była zainteresowana współdziałaniem: wyprowadziła się, nie chciała wrócić, nie odpisywała na SMS-y. Przedstawił wydruki wiadomości, którymi bezskutecznie próbował się z nią kontaktować. Podnosił, że chciał podpisywać kolejne transze kredytu i uczestniczyć w budowie, ale nie dostawał odpowiedzi.

Argumentował też, że brak współdziałania istniał na długo przed wyprowadzką, bo Joanna od lat decydowała sama, konsultując sprawy z rodzicami, nie z nim. Że umowy kredytowej nie rozumiał, bo nie została mu przetłumaczona. Że rozdzielność przedstawiono mu jako dokument o zarządzaniu nieruchomością. Że sąd zignorował ustalony przez strony model rodziny, w którym to on prowadził dom.

Wreszcie sięgnął po art. 5 k.c.: pozbawienie małżonka współzarządzania majątkiem wspólnym z datą wsteczną narusza zasady współżycia społecznego.

Dlaczego to nie zadziałało

Sąd Okręgowy odrzucił wszystko, i zrobił to niemal bez wchodzenia w szczegóły.

Zarzuty apelacji, napisał, stanowią polemikę z prawidłowymi ustaleniami Sądu Rejonowego, a nie wykazanie błędu. To kluczowe rozróżnienie w postępowaniu odwoławczym: żeby skutecznie podważyć ocenę dowodów z art. 233 § 1 k.p.c., nie wystarczy zaproponować własnej, korzystniejszej wersji tych samych faktów. Trzeba pokazać, że sąd naruszył zasady logiki albo doświadczenia życiowego. Emil przedstawił alternatywną narrację, nie błąd.

Sądy obu instancji podkreśliły też, czego apelacja nie kwestionuje: mąż nigdy nie zapłacił żadnej raty kredytu, nie uczestniczył w kosztach utrzymania dzieci, mieszka w użyczonym mu mieszkaniu bez opłat, pracuje sporadycznie, a po rozstaniu zaciągał wysokie pożyczki bez wiedzy żony. Ta ostatnia okoliczność sama w sobie potwierdzała realne ryzyko, że dalsze trwanie wspólności narazi Joannę na konsekwencje cudzych decyzji.

Argument z art. 5 k.c. upadł na tak zwanej zasadzie czystych rąk. Kto sam narusza zasady współżycia społecznego, ten nie może się na nie powoływać przeciwko drugiej stronie. Sprawca przemocy nie obroni się przed skutkami rozdzielności twierdzeniem, że rozdzielność jest niesprawiedliwa.

Sąd zaznaczył jeszcze jedno, o czym łatwo zapomnieć: postępowanie o ustanowienie rozdzielności nie służy rozstrzyganiu o podziale majątku ani o wzajemnych rozliczeniach. Bada wyłącznie, czy przesłanki z art. 52 k.r.o. istnieją i od kiedy. Kto stracił, a kto zyskał na konkretnych składnikach, ustali sąd w osobnej sprawie.

Apelację oddalono na podstawie art. 385 k.p.c. Emil zapłacił żonie 360 zł tytułem kosztów procesu za instancję odwoławczą.

Co z tej historii wynika

Notarialna rozdzielność może okazać się nieważna, a wtedy przez lata obowiązuje wspólność. Joanna prowadziła budowę domu i spłacała kredyt w przekonaniu, że jej majątek jest już oddzielony. Postanowienie wstępne przekreśliło to wstecz. Jeśli któraś ze stron słabo rozumie język czynności, warto zadbać o tłumacza przysięgłego nawet wtedy, gdy notariusz go tylko proponuje, a strona odmawia.

Data wsteczna jest wyjątkiem, nie standardem. Art. 52 § 2 k.r.o. wymaga “wyjątkowego wypadku”, a nie samych “ważnych powodów”. Trzeba wykazać konkretny moment, w którym więź gospodarcza faktycznie ustała: wyprowadzka, cofnięcie dostępu do konta, samodzielne ponoszenie wszystkich ciężarów. Sama zła atmosfera w małżeństwie nie wystarczy.

Wyrok karny działa w sprawie cywilnej jak fakt, którego nie da się podważyć. Art. 11 k.p.c. wiąże sąd cywilny ustaleniami prawomocnego skazania. W sprawach rodzinnych oznacza to, że skazanie za znęcanie się przestaje być kwestią sporną i staje się punktem wyjścia oceny, czy współdziałanie małżonków jest w ogóle możliwe.

Zasady współżycia społecznego nie chronią tego, kto sam je łamał. Zarzut z art. 5 k.c. jest bronią obosieczną. Sąd sprawdza najpierw, kto ją podnosi. Sprawca przemocy powołujący się na własną krzywdę majątkową ma z góry przegraną pozycję.

W apelacji nie wystarczy opowiedzieć sprawy inaczej. Emil miał SMS-y, miał argument o modelu rodziny, miał argument o nieznajomości języka. Wszystko to układało się w spójną opowieść, tyle że opowieść to nie zarzut. Sąd drugiej instancji ocenia, czy pierwsza instancja popełniła błąd, nie czy istnieje druga możliwa wersja zdarzeń.