Przeprowadzka z Poznania do Warszawy mogła unieważnić ślub. Projekt, który miał to naprawić, upadł

Helena Wysocka dostała w 1930 roku posadę nauczycielki w Warszawie. Miała dwadzieścia osiem lat, pochodziła z Poznania i przywoziła ze sobą bagaż, który w innym kraju byłby zwykłym dokumentem: wyrok rozwodowy.

W Poznaniu ten wyrok nie budził niczyich wątpliwości. Były zabór pruski odziedziczył niemiecką ustawę o małżeństwie cywilnym z 1875 roku, ślub zawierało się obowiązkowo przed urzędnikiem stanu cywilnego, a małżeństwo można było rozwiązać przez rozwód, niezależnie od wyznania małżonków.

W Warszawie sytuacja wyglądała inaczej. W byłym Królestwie Polskim obowiązywało wciąż prawo małżeńskie z 24 czerwca 1836 roku, carskie, wyznaniowe, z odrębnymi przepisami dla katolików, prawosławnych, ewangelików i unitów. Dla katolików nie przewidywało rozwodu w ogóle.

To samo państwo. Ten sam paszport. Dwa różne porządki prawa rodzinnego.

Trzy prawa i cztery wyznania

Prawo małżeńskie było w II RP najbardziej rozdrobnioną dziedziną ze wszystkich.

W byłym zaborze pruskim obowiązywał obligatoryjny ślub cywilny i rozwód dostępny dla wszystkich, najbardziej świeckie rozwiązanie w kraju.

W byłym Królestwie Polskim obowiązywało prawo z 1836 roku: forma wyznaniowa, jurysdykcja sądów duchownych w sprawach małżeńskich, a przesłanki zawarcia i ustania małżeństwa różne w zależności od tego, do jakiego Kościoła należeli małżonkowie.

W Małopolsce obowiązywał ABGB, austriacki kodeks cywilny z 1811 roku, również różnicujący sytuację prawną według wyznania: dla katolików małżeństwo pozostawało nierozerwalne, z dostępną separacją.

Do tego dochodziły przepisy obowiązujące na Kresach oraz sytuacja mniejszości wyznaniowych, dla których obowiązywały jeszcze inne regulacje.

Praktyczne skutki były dokładnie takie, jak można się spodziewać. Zanim adwokat odpowiedział klientowi na jakiekolwiek pytanie o małżeństwo, musiał ustalić dwie rzeczy: gdzie ślub zawarto i jakiego wyznania są małżonkowie. Dopiero to wskazywało ustawę.

Powstawały sytuacje, w których związek uznany w jednej dzielnicy w drugiej rodził wątpliwości; w których zmiana wyznania zmieniała sytuację prawną małżonków; w których dwoje ludzi po przeprowadzce trafiało pod reżim prawny, o którym nic nie wiedzieli. Sądy rozstrzygały te kolizje przy pomocy reguł prawa międzydzielnicowego, tych samych, które stosowano do umów handlowych.

Do umów handlowych to działało. Do rodzin działało źle.

Projekt Lutostańskiego

Komisja Kodyfikacyjna wiedziała o problemie od pierwszego dnia. Referentem prawa małżeńskiego został Karol Lutostański, profesor prawa cywilnego, i w 1929 roku przedstawił projekt: dziewięć rozdziałów obejmujących zawarcie małżeństwa, przeszkody małżeńskie, unieważnienie, rozwód i skutki majątkowe.

Konstrukcja była jednolita i świecka:

• cywilna forma zawarcia małżeństwa obowiązująca wszystkich obywateli, niezależnie od wyznania;
• te same przeszkody małżeńskie dla wszystkich: koniec z odrębnymi katalogami dla każdego Kościoła;
• dopuszczalny rozwód, orzekany przez sąd państwowy;
• swoboda ceremonii religijnej: kto chciał, brał ślub kościelny obok cywilnego.

Z punktu widzenia techniki legislacyjnej był to projekt dobry: spójny, nowoczesny, kończący chaos jednym aktem. Autor świadomie szukał kompromisu, państwo przejmuje regulację małżeństwa, ale nie ingeruje w praktykę religijną i nie zabrania ślubu kościelnego.

Dlaczego kompromis nie wystarczył

Poniższy opis sporu opiera się na faktach: projekt Lutostańskiego z 1929 roku istniał, jego treść i losy są opisane w literaturze historyczno-prawnej. Postać Heleny Wysockiej jest fikcyjna i służy zilustrowaniu położenia osób podlegających różnym prawom dzielnicowym.

Sprzeciw był natychmiastowy i zorganizowany. Kościół katolicki i znaczna część opinii publicznej odczytały projekt nie jako porządkowanie chaosu, lecz jako odebranie Kościołowi małżeństwa, powtórkę z Kodeksu Napoleona sprzed stu lat, tyle że przeprowadzoną przez własne, a nie zaborcze państwo.

Argumentacja zwolenników projektu, że państwo musi mieć jednolite reguły dla wszystkich obywateli i że nikomu nie zabrania się ślubu kościelnego, nie trafiała, bo spór nie dotyczył wygody. Dotyczył tego, kto ma władzę nad instytucją małżeństwa.

W dodatku kompromis, który miał zjednać obie strony, obie zniechęcił. Dla środowisk kościelnych obowiązkowy ślub cywilny był i tak nie do przyjęcia. Dla części środowisk liberalnych projekt był zbyt zachowawczy.

Rząd nie skierował projektu do uchwalenia. Sprawa została zawieszona i pozostała zawieszona przez dziesięć lat, mimo że w tym samym okresie ta sama Komisja Kodyfikacyjna przeprowadziła bez większych przeszkód Kodeks karny (1932), Kodeks zobowiązań (1933) i Kodeks handlowy (1934).

Ta sama instytucja, ci sami ludzie, ten sam warsztat. Różnica leżała wyłącznie w przedmiocie regulacji.

Rozstrzygnięcie, które przyszło z zewnątrz

Prace przerwał wrzesień 1939 roku. Do końca II Rzeczypospolitej prawo małżeńskie pozostało dzielnicowe.

Unifikację przeprowadzono dopiero dekretem z 25 września 1945 roku, Prawo małżeńskie (Dz.U. nr 48 poz. 270), który wprowadził w całym kraju świecką formę zawarcia małżeństwa i rozwód. Rozwiązanie było w zasadniczych zrębach zbliżone do tego, czego nie udało się uchwalić w 1929 roku.

Różnica polegała na tym, że dekret wydano w warunkach, w których o zgodę nikt nie pytał, bez debaty parlamentarnej i bez możliwości zablokowania projektu przez opinię publiczną.

Kompromis, który nie przeszedł w państwie demokratycznym, wprowadzono dekretem w państwie, które demokratycznym nie było. To niewygodny morał, ale należy do tej historii.

Co z tej historii wynika

Nie każda dziedzina prawa daje się ujednolicić tą samą metodą. Komisja Kodyfikacyjna dowiodła klasy przy prawie umów i prawie spółek. Przy prawie rodzinnym te same kompetencje nie wystarczyły, bo problem nie był techniczny.

Prawo rodzinne jest sporem o tożsamość, nie o wygodę obrotu. Kupcowi zależy na przewidywalności i chętnie przyjmie każdy rozsądny standard. Przy małżeństwie strony spierają się o to, czyja definicja obowiązuje, i wtedy jakość redakcji przepisu przestaje decydować.

Kompromis bywa najmniej stabilnym rozwiązaniem. Projekt z 1929 roku dawał ślub cywilny i pozostawiał ceremonię religijną. Obie strony uznały go za zbyt daleko idący ustępstwo. Rozwiązanie pośrednie broni się tylko wtedy, gdy któraś ze stron uzna je za wygraną.

Zwłoka w unifikacji ma cenę płaconą przez konkretnych ludzi. Przez dwadzieścia jeden lat sytuacja prawna rodziny zależała w Polsce od adresu i wyznania. Przeprowadzka mogła zmienić zakres praw małżonków, a jednoznaczna odpowiedź na proste pytanie wymagała ustalenia dzielnicy i konfesji.

Dzisiejsze rozwiązanie to ten sam kompromis, uzgodniony siedemdziesiąt lat później. Kodeks rodzinny i opiekuńczy z 1964 roku daje jednolite, świeckie prawo małżeńskie, a nowelizacja z 1998 roku, wykonująca konkordat, pozwala zawrzeć małżeństwo w formie wyznaniowej ze skutkami cywilnymi (art. 1 § 2 k.r.o.), pod warunkiem sporządzenia aktu w urzędzie stanu cywilnego. Konstrukcja bardzo bliska temu, co proponował Lutostański. Dojście do niej zajęło dziewięćdziesiąt lat.