Przegrał sprawę w sądzie i miał rację co do faktów. Konstytucja z 1997 roku dała mu jeszcze jedno pytanie do zadania

Rozprawa skończyła się w kwadrans. Sąd odczytał sentencję, podał podstawę prawną i uzasadnił krótko: przepis brzmi tak, jak brzmi, a stanu faktycznego nikt nie kwestionuje.

Halina Sowa nie miała pretensji do sędziego. Miała pretensje do jednego zdania w ustawie, którego sędzia nie mógł ominąć.

Na korytarzu zapytała pełnomocnika, czy da się z tym cokolwiek zrobić. Przed 17 października 1997 roku odpowiedź brzmiałaby: nie. Od tej daty brzmi inaczej.

Czym skarga konstytucyjna nie jest

Zacznijmy od tego, co ją najczęściej kładzie, i to od trzydziestu lat.

Skarga konstytucyjna nie jest kolejną instancją. Trybunał Konstytucyjny nie bada, czy sąd dobrze ocenił dowody, czy prawidłowo ustalił, kto komu ile jest winien, ani czy uzasadnienie było przekonujące. Nie uchyla wyroku.

Przedmiotem skargi jest przepis. Konkretnie: ustawa lub inny akt normatywny, na podstawie którego sąd albo organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach, prawach lub obowiązkach skarżącego.

Konstrukcja z art. 79 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 roku, Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483, wygląda tak: musi istnieć ostateczne rozstrzygnięcie w indywidualnej sprawie, to rozstrzygnięcie musi opierać się na określonym przepisie, a skarżący musi twierdzić, że ten właśnie przepis narusza jego konstytucyjne wolności lub prawa, wskazując, które.

Dlatego skarga wymaga dwóch rzeczy naraz, których początkującym najtrudniej połączyć: własnej, przegranej, zakończonej sprawy oraz zarzutu skierowanego nie przeciwko sądowi, lecz przeciwko ustawodawcy.

Art. 79 ust. 2 przewiduje jeden wyjątek przedmiotowy: przepisu nie stosuje się do praw określonych w art. 56 Konstytucji, dotyczących azylu i statusu uchodźcy.

Dlaczego to było ustrojową nowością

Trybunał Konstytucyjny istniał w Polsce od połowy lat osiemdziesiątych i orzekał o zgodności aktów niższego rzędu z ustawami i Konstytucją. Postępowanie mogły jednak zainicjować tylko określone podmioty: organy państwa, grupy posłów, sądy w drodze pytania prawnego.

Obywatel nie miał wejścia. Mógł co najwyżej liczyć, że sąd rozpoznający jego sprawę sam poweźmie wątpliwość i zada pytanie prawne.

Art. 79 zmienił to jednym słowem: każdy. Prawo do zainicjowania kontroli konstytucyjności przestało być kompetencją organów, a stało się prawem podmiotowym jednostki.

Tryb określiła ustawa z 1 sierpnia 1997 roku o Trybunale Konstytucyjnym, Dz.U. 1997 nr 102 poz. 643. Wprowadziła też filtr, który do dziś decyduje o losie większości skarg: wstępne rozpoznanie, na którym bada się, czy pismo w ogóle spełnia wymogi konstrukcyjne skargi.

Pierwszy wyrok

Poniższa scena z korytarza sądowego jest rekonstrukcją; postać skarżącej jest fikcyjna. Sprawa SK 7/98, jej data, przedmiot i rozstrzygnięcie są prawdziwe.

Pierwszy wyrok wydany po merytorycznym rozpoznaniu skargi konstytucyjnej Trybunał ogłosił 23 listopada 1998 roku, sygn. SK 7/98.

Sprawa dotyczyła materii, którą trudno nazwać spektakularną, a która idealnie pokazuje, po co ten środek istnieje: zaliczania okresów nieskładkowych przy ustalaniu prawa do świadczeń emerytalno-rentowych i ich wysokości, w kontekście czasu poświęconego na opiekę nad członkiem rodziny.

Skarżący twierdził, że przepis narusza zasadę równości i zasady wywodzone z zasady demokratycznego państwa prawnego. Trybunał zbadał zarzut i uznał zakwestionowany przepis za zgodny z Konstytucją.

Skarga została więc oddalona, i akurat to jest w tej historii najważniejsze. Ustanowienie środka prawnego nie oznacza, że skarżący wygrywa. Oznacza, że w ogóle ma gdzie zadać pytanie i że ktoś ma obowiązek na nie odpowiedzieć merytorycznie.

Co się dzieje, gdy Trybunał przyzna rację

Tu wchodzi mechanizm, który odróżnia skargę konstytucyjną od zwykłego środka odwoławczego.

Orzeczenie działa wobec wszystkich. Art. 190 ust. 1 Konstytucji stanowi, że orzeczenia Trybunału mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przepis uznany za niezgodny z Konstytucją traci moc, a nie tylko przestaje dotyczyć skarżącego.

Trybunał może odroczyć skutek. Art. 190 ust. 3 pozwala określić inny termin utraty mocy obowiązującej niż dzień ogłoszenia: do osiemnastu miesięcy w przypadku ustawy i do dwunastu w przypadku innego aktu normatywnego. Służy to uniknięciu luki prawnej, gdy natychmiastowe uchylenie przepisu wyrządziłoby więcej szkody niż jego pozostawienie na czas naprawy.

Skarżący dostaje drogę powrotną do własnej sprawy. Art. 190 ust. 4 przewiduje, że orzeczenie o niezgodności przepisu, na podstawie którego zapadło prawomocne orzeczenie sądowe albo ostateczna decyzja, stanowi podstawę wznowienia postępowania lub uchylenia decyzji, na zasadach określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania.

To dlatego wygrana przed Trybunałem nie kończy sprawy, tylko ją otwiera na nowo: sprawę trzeba potem ponownie przeprowadzić przed sądem, już bez wadliwego przepisu.

Co z tej historii wynika

Skarga celuje w przepis, nie w wyrok, i na tym rozbija się większość pism. Trybunał nie ustala faktów i nie ocenia pracy sądu. Skarga, w której zamiast normy kwestionuje się rozstrzygnięcie, kończy się na wstępnym rozpoznaniu, niezależnie od tego, jak krzywdząca była sama sprawa.

Prawo do zainicjowania kontroli konstytucyjności to prawo podmiotowe, a nie kompetencja organu. Przed 1997 rokiem obywatel mógł tylko liczyć na to, że ktoś uprawniony postawi pytanie za niego. Art. 79 przeniósł tę możliwość na jednostkę i to jest zasadnicza różnica ustrojowa.

Termin jest krótki i nie da się go nadrobić. Dziś art. 77 ust. 1 ustawy z 30 listopada 2016 r. daje trzy miesiące od doręczenia prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji albo innego ostatecznego rozstrzygnięcia. Do tego skargę musi sporządzić adwokat lub radca prawny, poza wąskim kręgiem osób działających we własnej sprawie.

Wyrok Trybunału działa dwutorowo: dla wszystkich i dla skarżącego. Przepis znika z systemu na podstawie art. 190 ust. 1, a skarżący zyskuje osobno podstawę wznowienia własnego postępowania na podstawie art. 190 ust. 4. To dwie różne rzeczy i żadna nie zastępuje drugiej.

Pierwszy wyrok był przegraną skarżącego i to nie umniejsza jego znaczenia. SK 7/98 pokazał, że mechanizm działa: pytanie zadane przez jednostkę zostało rozpoznane merytorycznie przez sąd konstytucyjny. Wartością środka prawnego jest istnienie procedury, a nie gwarancja korzystnego wyniku.