Miała dożywotnie prawo mieszkać w tym domu. Syn z synową mieli inny pomysł

W jednym domu pod Łukowem mieszkały trzy osoby i dwa prawa.

Pierwsze prawo należało do Barbary: służebność osobista, czyli zapisane w księdze wieczystej uprawnienie do dożywotniego mieszkania w tym budynku. Drugie prawo należało do jej syna Norberta i jego żony Wiesławy: własność. Ten sam dom, ten sam adres, dwie różne podstawy do bycia tam, gdzie się jest.

Takie układy powstają w Polsce tysiącami. Rodzice przepisują dom dzieciom, zostawiając sobie dach nad głową. Zwykle działa. Tu przestało działać.

Co dokładnie robili

Akta nie opisują awantur ani rękoczynów. Opisują coś innego, coś, co da się wysłać pocztą.

Był zakaz przyjmowania gości. Było nękanie pismami, korespondencja kierowana do pokrzywdzonej. Były zapowiedzi wszczęcia postępowań sądowych i administracyjnych. Były wiadomości tekstowe od synowej, o których sąd napisał, że zawierały sformułowania nacechowane “ogromną pogardą”, łącznie z wyrażaniem oczekiwania rychłej śmierci teściowej. Był sposób, w jaki syn zwracał się do matki, przez sąd nazwany “wysoce niewłaściwym i rażąco niewdzięcznym”.

I był spór o metry. O części wspólne domu. O dodatkowe pomieszczenie, które Barbara przekształciła w kuchnię.

Prokurator uznał, że to razem składa się na dwa przestępstwa naraz: znęcanie się psychiczne (art. 207 § 1 k.k.) w zbiegu ze zmuszaniem do opuszczenia lokalu (art. 191 § 1a k.k.). Domagał się roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem na cztery lata, dozoru kuratora, obowiązku informowania go o przebiegu próby, a do tego czteroletniego zakazu kontaktowania się z pokrzywdzoną i zakazu zbliżania się do niej na odległość mniejszą niż trzy metry.

Sąd Rejonowy w Łukowie 17 grudnia 2025 roku skazał oboje, ale tylko z art. 191 § 1a k.k. Znęcania się nie przypisał.

Wyrok zaskarżyli wszyscy. Prokurator, bo chciał surowszej kwalifikacji. Pełnomocnik oskarżycielki posiłkowej, czyli samej Barbary, z tego samego powodu. Oboje oskarżeni, bo chcieli uniewinnienia. W sumie pięć apelacji, wszystkie od tego samego wyroku, w dwóch przeciwnych kierunkach.

Argument oskarżonych: to sprawa cywilna

Norbert i Wiesława napisali apelacje wspólnie, w jednym piśmie, i nie sformułowali w nich odrębnych zarzutów. W uzasadnieniu skupili się na jednym: Barbara w ogóle nie miała prawa korzystać z części wspólnych domu ani z tego dodatkowego pomieszczenia, które sobie urządziła na kuchnię. Skoro nie miała prawa, to oni tylko egzekwowali swoją własność. A sąd karny, przypisując im przestępstwo, “wkroczył w sferę cywilną” i “rozszerzył treść praw rzeczowych przysługujących pokrzywdzonej”.

To argument, który brzmi elegancko i przegrywa od razu.

Sąd Okręgowy odpowiedział na dwóch poziomach. Po pierwsze, kwestia zakresu służebności, nawet gdyby oskarżeni mieli w niej rację na gruncie prawa cywilnego, nie stanowi okoliczności wyłączającej bezprawność ich działań. Racja co do metrażu nie jest licencją na metody.

Po drugie, i to jest sedno, sąd wskazał, w co tak naprawdę uderzali oskarżeni. Nie chodziło jedynie o ograniczenie praw rzeczowych, z których chciała korzystać pokrzywdzona. Ich działanie godziło w dobro chronione, jakim jest prawo osoby do niezakłóconego, wolnego od przymusu pośredniego, korzystania z zajmowanego lokalu mieszkalnego.

Właśnie po to w Kodeksie karnym istnieje art. 191 § 1a. Przepis ten chwyta zachowania, które nie są uderzeniem ani groźbą, ale skutecznie uprzykrzają komuś mieszkanie do tego stopnia, że łatwiej jest się wyprowadzić. Prawnicy nazywają to przemocą pośrednią: siła nie jest kierowana w człowieka, tylko w warunki, w których on żyje.

Wniosek sądu był jednoznaczny: oskarżeni w rażący sposób przekroczyli uprawnienia, jakie przysługiwały im z tytułu własności nieruchomości.

Argument prokuratora: to było znęcanie

Druga apelacja szła w przeciwną stronę. Prokurator twierdził, że sąd rejonowy popełnił błąd w ustaleniach faktycznych, uznając, że oskarżeni nie znęcali się nad Barbarą psychicznie. Powoływał się na korespondencję kierowaną do pokrzywdzonej, jej zeznania oraz zeznania kilkorga świadków.

Sąd Okręgowy oddalił i tę apelację, nazywając zarzut “polemicznym i pozbawionym uzasadnienia w materiale dowodowym”. Zauważył przy tym, że sąd pierwszej instancji poprzedził swoje ustalenia “wręcz pedantycznym rozważeniem każdego aspektu sprawy”.

Ale ważniejsze od oceny apelacji jest to, gdzie sąd postawił granicę.

Pierwsza granica: co jest przemocą. Prokurator słusznie wskazał, że sprawca czynu z art. 191 § 1a k.k. stosuje przemoc pośrednią. Sąd Okręgowy nie zgodził się natomiast, że takie działania jak zakaz przyjmowania gości, nękanie pismami czy zapowiedzi wszczęcia postępowań sądowych i administracyjnych stanowią przemoc wobec osoby w rozumieniu art. 191 § 1 k.k. To dwa różne kalibry, opisane w dwóch różnych jednostkach redakcyjnych tego samego artykułu.

Druga granica: po co to robili. Sąd rejonowy obszernie wykazał, że motywacja oskarżonych była nakierowana wyłącznie na zmuszenie pokrzywdzonej do korzystania ze służebności w sposób przez nich pożądany, a najbardziej oczekiwanym przez nich efektem było zmuszenie jej do opuszczenia nieruchomości. Prokurator twierdził co innego: że działali w celu nieustannego zadawania cierpienia moralnego i dokuczania. Sąd Okręgowy tego stwierdzenia nie podzielił.

To rozróżnienie decyduje o kwalifikacji. Cel “chcemy, żebyś stąd wyszła” to art. 191 § 1a k.k. Cel “chcemy, żebyś cierpiała” prowadzi w stronę art. 207 § 1 k.k.

Trzecia granica: intensywność. Tu sąd napisał zdanie, które warto zapamiętać. Sprawca czynu z art. 207 § 1 k.k. podejmuje zachowania przybierające intensywną postać, stanowiące formę dręczenia pokrzywdzonej, intensywnego i uporczywego uprzykrzania jej życia.

Wiadomości pełne pogardy i wyrażanie oczekiwania czyjejś rychłej śmierci sąd nazwał wprost: oczywiście moralnie nagannymi. I zaraz dodał, że takie zachowanie nie wyczerpuje znamion znęcania się. Prokurator pisał o “systematycznym” znieważaniu w wiadomościach i pismach, ale sąd uznał, że materiał dowodowy nie daje podstaw do takiego ustalenia.

Naganne moralnie i karalne jako znęcanie to nie jest to samo. Kodeks karny nie ma przepisu o niewdzięcznych dzieciach.

Pokrzywdzona, która nie jest tylko ofiarą

W uzasadnieniu jest jeszcze jeden wątek, dla czytelnika przyzwyczajonego do prostego podziału ról zaskakujący.

Sąd Okręgowy podzielił ustalenie sądu rejonowego, że Barbara “nie jest jedynie ofiarą działań oskarżonych i sama przyczyniła się do zaistnienia tak głębokiego sporu” o korzystanie ze wspólnie zamieszkiwanej nieruchomości. Prokuratorowi zarzucił, że postawę i zachowanie pokrzywdzonej ocenił “w sposób bardzo pobłażliwy”, bezzasadnie uznając niektóre jej zachowania za odosobnione.

Do tego doszedł argument o bezczynności: pokrzywdzona nie podejmowała i nie podejmuje działań prawnych zmierzających do jakiejkolwiek normalizacji sytuacji. A przecież sprawy tego typu, spór o zakres służebności, o to, kto ma prawo do której części domu, mają swoją naturalną drogę, i jest nią proces cywilny. Nikt nią nie poszedł. Zamiast tego wszyscy trafili na salę karną, gdzie każdy przegrał po trochu.

Sąd nie stwierdził oczywiście, że pokrzywdzona zasłużyła na traktowanie, jakiego doświadczyła. Ustalił coś innego: że konflikt był dwustronny, i że ta dwustronność ma znaczenie przy ocenie, czy mamy do czynienia z dręczeniem bezbronnej osoby, czy z zaognioną wojną domową, w której jedna strona przekroczyła granicę prawa karnego.

Pięć apelacji, pięć porażek

Wyrok Sądu Okręgowego w Siedlcach z 30 kwietnia 2026 roku mieści się w jednym zdaniu: zaskarżony wyrok utrzymuje się w mocy.

Koszty rozliczono w sposób, który mówi o sprawie tyle, co całe uzasadnienie. Każdy z oskarżonych zapłacił 124 zł kosztów sądowych za postępowanie odwoławcze. Na tę kwotę składa się 120 zł opłaty oraz 4 zł ułamkowej części wydatków, właśnie dlatego, że w sprawie złożono pięć bezzasadnych apelacji, a wydatki podzielono między skarżących. Oskarżycielkę posiłkową sąd od kosztów zwolnił, obciążając wydatkami Skarb Państwa.

Co z tej historii wynika

Racja w sprawie cywilnej nie usprawiedliwia metod. Nawet gdyby właściciele mieli słuszność co do zakresu służebności, nie wolno im wymuszać swojej interpretacji przez uprzykrzanie komuś mieszkania. Od ustalania granic praw rzeczowych jest pozew, nie presja.

Art. 191 § 1a k.k. chroni sam spokój mieszkania. Przepis nie wymaga uderzenia ani groźby. Wystarczy uporczywe lub istotnie utrudniające korzystanie z lokalu działanie, którego celem jest zmuszenie kogoś do wyprowadzki. Dobrem chronionym jest prawo do niezakłóconego, wolnego od przymusu pośredniego korzystania z zajmowanego lokalu.

Znęcanie się to nie każde złe traktowanie. Art. 207 § 1 k.k. wymaga zachowań o intensywnej postaci, stanowiących dręczenie i uporczywe uprzykrzanie życia. Sąd nazwał wiadomości oskarżonej moralnie nagannymi i mimo to odmówił zakwalifikowania ich jako znęcania. Granicę wyznacza intensywność i cel działania, a nie sam fakt, że komuś stała się krzywda.

Cel działania przesądza o kwalifikacji. Sąd ustalił, że oskarżonym chodziło o wypchnięcie matki z domu, a nie o zadawanie jej cierpienia dla samego cierpienia. To ustalenie faktyczne przeniosło całą sprawę z jednego przepisu do drugiego.

Bezczynność pokrzywdzonego bywa argumentem przeciwko niemu. Sąd zwrócił uwagę, że pokrzywdzona nie podjęła żadnych kroków prawnych zmierzających do uporządkowania sytuacji. W sporze o korzystanie z nieruchomości droga cywilna jest właściwa, a jej całkowite pominięcie osłabia obraz osoby wyłącznie biernej wobec cudzych działań.