Wjechał twarzą w metalową rurę na wysokości 157 cm. Postawiono ją dzień wcześniej

10 listopada 2017 roku przy poboczu drogi pod Warszawą stanął czarny metalowy stelaż. Konstrukcja z cienkich rur, przeznaczona pod tablicę informacyjną o dofinansowaniu budowy drogi ekspresowej ze środków unijnych.

Tablicy jeszcze nie było. Sama tablica miała dojść później.

Stelaża nikt nie ogrodził, nie oznakował, nie owinął taśmą odblaskową. Jego poprzeczna belka znajdowała się na wysokości 157 centymetrów. Od stelaża do najbliższej latarni było w linii prostej około 150 cm.

Następnego dnia wieczorem, w listopadową mżawkę, jechał tamtędy rowerem Jacek.

Wieczór 11 listopada

Wyjechał na zakupy, wracał tą samą trasą, którą znał. Rower górski, kask na głowie, włączone światła. Badanie potwierdziło potem, że nie był pod wpływem alkoholu.

Jechał poboczem po prawej stronie jezdni, zgodnie z kierunkiem jazdy. Nie było tam chodnika ani ścieżki rowerowej. Pobocze było nieutwardzone, ale zdatne do jazdy.

Uderzył twarzą w poprzeczną belkę stelaża i stracił przytomność.

Skutki: złamanie kości jarzmowej po prawej stronie, złamanie koronowo-korzeniowe trzech przednich zębów górnych, rana cięta nosa wymagająca szwów, krwiak na szyi. Po odzyskaniu przytomności wrócił do domu i stamtąd zadzwonił po pogotowie.

Dzień później dentysta stwierdził zaburzenia zgryzu, usunął ruchome fragmenty zębów i zalecił ekstrakcję pozostałych.

Trzech pozwanych i jedna kartka papieru

Pozew, złożony w listopadzie 2020 roku, poszedł przeciwko ubezpieczycielowi inwestora, czyli Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad. To była naturalna droga: inwestycja publiczna, ubezpieczenie OC, zgłoszenie szkody.

Ubezpieczyciel odmówił już w grudniu 2017 roku, a w procesie powtórzył ten sam argument. 21 lipca 2017 roku podpisano protokół przekazania terenu budowy. Inwestor przekazał, wykonawcy przyjęli.

Sąd przyznał mu rację w dwóch zdaniach.

Art. 652 k.c. stanowi, że jeżeli wykonawca przejął protokolarnie od inwestora teren budowy, ponosi aż do chwili oddania obiektu odpowiedzialność na zasadach ogólnych za szkody wynikłe na tym terenie. Skoro tak, odpowiedzialność inwestora odpadła. A odpowiedzialność ubezpieczyciela z umowy OC jest akcesoryjna: nie ma odpowiedzialności ubezpieczonego, nie ma odpowiedzialności zakładu.

Powództwo wobec ubezpieczyciela oddalono w całości, a poszkodowany musiał mu zwrócić 5417 zł kosztów procesu.

Trafił za to we właściwe podmioty w dalszej kolejności. W toku sprawy wniósł o dopozwanie podwykonawcy, który stawiał stelaż, i sąd wezwał go do udziału w sprawie. Podwykonawca odebrał pozew 9 czerwca 2023 roku i nie wniósł odpowiedzi ani nie zajął żadnego stanowiska aż do zamknięcia rozprawy. Wyrok w stosunku do niego jest zaoczny.

Nikt tego nie ogrodził

Odpowiedzialność wykonawcy sąd oparł na art. 415 k.c. w połączeniu z przepisami BHP.

§ 9 rozporządzenia w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania robót budowlanych jest krótki i konkretny: teren budowy należy ogrodzić albo w inny sposób uniemożliwić wejście osobom nieupoważnionym. Jeśli ogrodzenie nie jest możliwe, trzeba oznakować granice terenu tablicami ostrzegawczymi, a w razie potrzeby zapewnić stały nadzór. Ogrodzenie ma mieć co najmniej 1,5 m wysokości.

Bezsporne było, że stelaż stał na terenie objętym decyzją o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej, czyli na terenie budowy. Bezsporne było też, że tego terenu nie ogrodzono ani nie oznakowano.

Najciekawszy fragment dotyczy jednak argumentu obrony, który obrócił się przeciwko wykonawcy. W odpowiedzi na pozew spółka napisała, że zostawiono wystarczającą przestrzeń między jezdnią a stelażem, żeby mogli przechodzić piesi, i że nie było podstaw przypuszczać, że poboczem będą jeździć również rowerzyści.

Sąd odczytał to dosłownie: wykonawca sam przyznał, że zakładał użytkowanie pobocza przez pieszych, i mimo to nie ogrodził terenu.

A co do rowerzystów, sąd sięgnął po przepis, który przesądza sprawę. Art. 16 ust. 5 Prawa o ruchu drogowym stanowi, że kierujący rowerem są obowiązani poruszać się po poboczu, chyba że nie nadaje się ono do jazdy albo ruch roweru utrudniałby ruch pieszych. Dla rowerzysty jazda poboczem jest zasadą, a jazda jezdnią wyjątkiem.

Profesjonalne podmioty realizujące inwestycję drogową, stwierdził sąd, powinny przewidzieć, że skoro zostawiono przestrzeń dla ruchu pieszego, skorzystają z niej także rowerzyści. Tym bardziej że prawo im to nakazuje.

Sąd dodał uwagę na marginesie, wskazując zapasową podstawę odpowiedzialności. Gdyby nie przyjąć winy z art. 415 k.c., wykonawca odpowiadałby na zasadzie ryzyka z art. 435 § 1 k.c., jako przedsiębiorstwo wprawiane w ruch siłami przyrody: budowa drogi ekspresowej to zadanie, którego nie da się wykonać bez zaawansowanych maszyn. Wtedy wykonawca uwolniłby się tylko przez wykazanie siły wyższej albo wyłącznej winy poszkodowanego.

Odnotował też, że wykonawca realizował inwestycję w ramach spółki cywilnej z drugim podmiotem i na podstawie art. 864 k.c. odpowiada za jej zobowiązania solidarnie. Poszkodowany mógł więc pozwać tylko jednego wspólnika.

Taśma odblaskowa za kilka złotych

Wobec podwykonawcy uzasadnienie jest krótsze i jeszcze bardziej bezlitosne.

Dostał zamówienie na dostawę i montaż czterech tablic unijnych. 10 listopada postawił stelaż i zostawił go w takim stanie do czasu ukończenia zlecenia.

Sąd zaznaczył, że nie było konieczności ukończenia zlecenia w jeden dzień. Ale skoro praca rozkładała się na kilka dni, to konstrukcję trzeba było zabezpieczyć na czas, gdy nikt przy niej nie pracował. Zabezpieczenie nie wymagało “nadmiernych nakładów czy środków”: wystarczyłaby taśma odblaskowa.

Profesjonalny podmiot powinien wiedzieć, że metalowy stelaż bez tablicy, nieoznakowany, zajmujący większość przestrzeni pobocza, po którym mogą przemieszczać się piesi i rowerzyści, stanowi zagrożenie dla życia i zdrowia.

Podsumowanie sądu brzmi jak podział ról: wykonawca odpowiada za niezabezpieczenie terenu budowy, podwykonawca za niezabezpieczenie samego stelaża. I zdanie zamykające:

Gdyby każdy z tych wykonawców wykonał swój obowiązek, to nie doszłoby do zdarzenia.

Zgodnie z art. 441 § 1 k.c., gdy za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym odpowiada kilka osób, ich odpowiedzialność jest solidarna. Poszkodowany może więc żądać całości od któregokolwiek z nich.

Biegły powiedział “mógł uniknąć”. I to nie wystarczyło

Najbardziej pouczająca część wyroku dotyczy przyczynienia.

Wykonawca zarzucał, że rowerzysta przyczynił się do wypadku: jechał poboczem zamiast jezdnią i za szybko. A opinia biegłego z zakresu ruchu drogowego i rekonstrukcji wypadków brzmiała dla poszkodowanego niekorzystnie. Biegły stwierdził, że poruszając się z należytą ostrożnością powód miał możliwość uniknięcia zderzenia, że konstrukcja mogła być dla niego widoczna, że stelaż miał prawidłowe wymiary i stał w odpowiedniej odległości od jezdni, i że powód jechał “na skróty”, czyli po skosie, a nie prosto poboczem.

Sąd i tak przyczynienia nie przyjął. Zbudował rozumowanie z kilku warstw.

Ciężar dowodu. Wykazanie okoliczności uzasadniających przyczynienie spoczywa na pozwanym, nie na poszkodowanym.

Jazda poboczem była prawidłowa. Skoro nie było chodnika ani drogi rowerowej, a pobocze nadawało się do jazdy, art. 16 ust. 5 Prawa o ruchu drogowym nakazywał jechać właśnie tamtędy. Zarzut, że powinien był jechać jezdnią, upadł w całości.

Prędkości nie dało się ustalić, a biorąc pod uwagę jazdę po nieutwardzonym poboczu i wiek poszkodowanego, sąd nie znalazł podstaw, by przyjąć, że była ponadprzeciętna.

Możliwość teoretyczna to nie to samo co przyczynienie. To sedno wyroku. Sąd napisał wprost, że samo przyjęcie, iż istniała teoretyczna możliwość uniknięcia zdarzenia, nie przesądza o przyczynieniu. Trzeba porównać zachowanie poszkodowanego z modelem prawidłowego postępowania, zrekonstruowanym dla konkretnych okoliczności. A model ten:

nie obejmuje tego, że rowerzysta poruszający się poboczem powinien spodziewać się najechania na przeszkodę w postaci poprzecznego czarnego metalowego stelażu na tablicę na wysokości 157 cm.

Sąd opisał, na czym polega należyta staranność rowerzysty na nieutwardzonym poboczu: na unikaniu słupków, dziur w nawierzchni, kamieni, wysokich krawężników. Rzeczy pod kołami, nie na wysokości twarzy. Dodał zresztą, że skoro belka była na wysokości 157 cm, nawet włączone przednie światło roweru jej nie oświetlało.

Symulacja z tablicą, której nie było

I tu sąd zauważył coś, co uszło uwadze stron.

Biegły, formułując wnioski o widoczności, robił symulację dla stelaża z zamontowaną tablicą. A 11 listopada 2017 roku tablicy jeszcze nie było.

Różnica jest ogromna. Stelaż to tylko konstrukcja podtrzymująca, złożona z cienkich metalowych rur. Z tablicą jest to duża, jasna, widoczna z daleka płaszczyzna. Bez niej to kilka prętów. Sąd zauważył, że już na zdjęciach załączonych do pozwu, robionych w dzień, sam stelaż nie jest dobrze widoczny. Późnym wieczorem, w mżawce, mógł być właściwie niewidoczny.

Sąd oddalił też inne zarzuty. Odrzucił argument, że skoro postawienie tablic było obowiązkiem kontraktowym, lokalizację uzgodniono z inwestorem, zlecenie powierzono profesjonaliście, a wymiary były zgodne z przepisami, to odpowiedzialności nie ma. Żadna z tych okoliczności nie usuwa faktu, że terenu budowy nie ogrodzono.

Odrzucił również zarzut, że poszkodowany publikował po wypadku wpisy w internecie, więc jego krzywda nie może być duża. Powód mówił o ograniczeniu aktywności wymagającej kontaktu z ludźmi na żywo, ze wstydu przed brakiem zębów, a pisanie w sieci tego nie podważa.

Czterdzieści osiem tysięcy za twarz

Wyceniając krzywdę, sąd skupił się na tym, gdzie powstały obrażenia.

Złamanie kości jarzmowej i utrata trzech przednich zębów to urazy o szczególnym znaczeniu, bo dotyczą twarzy, która jest wizytówką człowieka w kontaktach społecznych, zawodowych i prywatnych. Powodują nie tylko ból, ale też zmianę wyglądu, poczucie wstydu, obniżenie samooceny.

Poszkodowany ograniczył działalność zawodową wymagającą występowania przed ludźmi, przestał codziennie jeździć na rowerze, miał trudności w przełykaniu i w mowie, brał leki przeciwbólowe. Zapuścił wąsy, żeby zakryć brak zębów.

Sąd uznał żądane 48 000 zł za w całości uzasadnione.

Odmówił przy tym powoływania kolejnych biegłych, o co wnosił powód: chirurga szczękowo-twarzowego, neurologa, stomatologa, laryngologa. Uznał, że opinia z zakresu medycyny sądowej wystarczy, a ocena rozmiaru krzywdy nie wymaga wiadomości specjalnych. Dodał zdanie, które tłumaczy wszystko: dopuszczenie kolejnych dowodów wydłużyłoby postępowanie o lata, a nie ulega wątpliwości, że złamane zęby nie odrosną, w odróżnieniu od kości, która ma szansę na zrost.

Rachunków nie było

Drugie roszczenie, 2157 zł odszkodowania za koszty taksówek, leków i sztucznego uzębienia, sąd oddalił w całości.

Powód nie przedstawił żadnego dowodu, że te koszty faktycznie poniósł: ani rachunku, ani paragonu, ani faktury.

To kontrast, który warto zapamiętać. Zadośćuczynienie za krzywdę sąd wycenił swobodnie, na podstawie zeznań i dokumentacji medycznej, i przyznał pełną żądaną kwotę. Odszkodowanie za wydatki wymagało papierków, których zabrakło.

Odsetki sąd rozdzielił precyzyjnie. Od wykonawcy i podwykonawcy solidarnie od 26 czerwca 2023 roku, czyli po upływie 14 dni od doręczenia pozwu podwykonawcy. Od samego wykonawcy dodatkowo za wcześniejszy okres, od 31 stycznia 2022 roku do 25 czerwca 2023 roku, bo jemu pozew doręczono wcześniej.

Punktowi zasądzającemu zadośćuczynienie nadano wobec podwykonawcy rygor natychmiastowej wykonalności, jak przy każdym wyroku zaocznym.

Co z tej historii wynika

Protokół przekazania terenu budowy przenosi odpowiedzialność. Naturalnym odruchem poszkodowanego jest zgłoszenie szkody inwestorowi albo jego ubezpieczycielowi, bo to podmiot znany i wypłacalny. Art. 652 k.c. sprawia jednak, że od chwili protokolarnego przejęcia terenu za szkody na nim odpowiada wykonawca. Ubezpieczyciel inwestora odpowiada tylko w takim zakresie jak inwestor, więc jego odmowa bywa uzasadniona. Zanim złoży się pozew, warto ustalić, kto faktycznie władał terenem w dniu zdarzenia.

“Mógł uniknąć” nie znaczy “przyczynił się”. Opinia biegłego stwierdzała wprost, że rowerzysta miał możliwość ominięcia przeszkody. Sąd uznał, że to za mało: przyczynienie wymaga zachowania, któremu można przypisać nieprawidłowość, a nie wykazania, że przy ponadprzeciętnej ostrożności dałoby się szkody uniknąć. Wzorzec ostrożności buduje się z realnych okoliczności, a nie z obowiązków niemożliwych do wyegzekwowania.

Rowerzysta na poboczu jest tam, gdzie ma być. Zarzut, że powinien był jechać jezdnią, upadł na przepisie: art. 16 ust. 5 Prawa o ruchu drogowym czyni z jazdy poboczem regułę, a nie wybór. Wykonawca robót, który zostawia przejście dla pieszych, musi liczyć się z rowerzystami.

Niedokończona praca też wymaga zabezpieczenia. Podwykonawca postawił stelaż i pojechał, zamierzając wrócić z tablicą. Sąd uznał to za czyn niedozwolony: kto rozkłada zlecenie na kilka dni, musi zabezpieczyć konstrukcję na czas przerwy. Kosztem taśmy odblaskowej.

Krzywdę sąd wyceni, wydatki musisz udokumentować. Za zadośćuczynienie poszkodowany dostał pełne 48 000 zł, choć żadnym rachunkiem nie mógł go poprzeć, bo krzywdy się nie fakturuje. Za to 2157 zł realnych kosztów przepadło w całości, bo nie zachował paragonów. Po wypadku zbieranie dokumentów wydatków jest równie ważne jak leczenie.