Wyjaśniamy prawo prostym językiem. To nie jest porada prawna: w swojej sprawie zapytaj adwokata lub radcy prawnego.
Sprawa w sądzie potrafi przerosnąć nie tylko emocjonalnie, ale i finansowo. Dobra wiadomość jest taka, że polskie prawo przewiduje pomoc dla osób, których nie stać na opłacenie prawnika. Można ubiegać się o adwokata lub radcę prawnego z urzędu, czyli pełnomocnika opłacanego przez Skarb Państwa, a poza sądem skorzystać z nieodpłatnej pomocy prawnej dostępnej w punktach w całym kraju.
W tym artykule wyjaśniamy, kto może liczyć na taką pomoc, jak o nią wnioskować i o czym pamiętać. To dwie różne ścieżki, które łatwo pomylić, więc zaczniemy od ich rozróżnienia, a potem przejdziemy do praktyki.
Dwie różne ścieżki pomocy
Warto od razu odróżnić dwie rzeczy. Pełnomocnik z urzędu to prawnik przydzielony do prowadzenia konkretnej sprawy sądowej, reprezentuje Cię na rozprawach, pisze pisma procesowe, prowadzi Twoją sprawę do końca. O jego przyznanie wnioskuje się w sądzie.
Nieodpłatna pomoc prawna to z kolei porady i informacje udzielane w wyznaczonych punktach, jeszcze zanim (albo niezależnie od tego, czy) sprawa trafi do sądu. Dostaniesz tam poradę, wyjaśnienie swoich praw czy pomoc w napisaniu pisma, ale prawnik z punktu nie będzie potem prowadził Twojej sprawy przed sądem. To wsparcie na wcześniejszym etapie.
Komu przysługuje adwokat z urzędu
O pełnomocnika z urzędu w sprawie cywilnej może ubiegać się osoba, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Sąd ocenia to indywidualnie, patrząc na Twoje dochody, majątek i sytuację życiową.
Sam brak pieniędzy to jednak nie wszystko, sąd bada też, czy udział profesjonalnego pełnomocnika jest w danej sprawie potrzebny. W prostych sprawach, z którymi strona jest w stanie poradzić sobie sama, sąd może uznać, że pomoc prawnika nie jest konieczna. W sprawach karnych zasady bywają inne, w niektórych sytuacjach obrońca jest wręcz obowiązkowy, niezależnie od sytuacji majątkowej oskarżonego.
Jak złożyć wniosek
Żeby dostać pełnomocnika z urzędu w sprawie cywilnej, składasz w sądzie wniosek o jego ustanowienie. Do wniosku dołącza się zwykle oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, najczęściej na urzędowym formularzu. Trzeba je wypełnić rzetelnie, bo to na jego podstawie sąd ocenia, czy spełniasz warunki.
Wniosek możesz złożyć na piśmie albo ustnie do protokołu w sądzie, w którym toczy się (lub ma się toczyć) sprawa. Warto zrobić to możliwie wcześnie, zwłaszcza gdy zbliżają się terminy procesowe. Jeśli sąd przychyli się do wniosku, konkretnego adwokata lub radcę prawnego wyznacza zwykle właściwa izba zawodowa.
Ile to kosztuje i kiedy trzeba oddać pieniądze
Zasadniczo wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu pokrywa Skarb Państwa, więc na bieżąco nie płacisz prawnikowi. Trzeba jednak pamiętać o kilku rzeczach. Po pierwsze, jeśli przegrasz sprawę, sąd może obciążyć Cię kosztami strony przeciwnej, przyznanie pełnomocnika z urzędu nie chroni automatycznie przed tym ryzykiem, choć sąd może od tego odstąpić.
Po drugie, jeśli okaże się, że podałeś nieprawdziwe dane o swojej sytuacji majątkowej, możliwe jest cofnięcie pomocy, a nawet obciążenie kosztami. Dlatego oświadczenia trzeba składać zgodnie z prawdą. Szczegółowe zasady znajdziesz w Kodeksie postępowania cywilnego i ustawie o kosztach sądowych, dostępnych w ISAP.
Nieodpłatna pomoc prawna, dla kogo i gdzie
Z nieodpłatnej pomocy prawnej może skorzystać osoba, która złoży oświadczenie, że nie jest w stanie ponieść kosztów odpłatnej pomocy prawnej. System jest stosunkowo szeroko dostępny i obejmuje m.in. poradę prawną, informację o obowiązującym stanie prawnym i przysługujących uprawnieniach czy pomoc w sporządzeniu pisma (np. wniosku o zwolnienie od kosztów lub o ustanowienie pełnomocnika z urzędu).
Punkty nieodpłatnej pomocy działają w całym kraju, a wizytę zwykle trzeba wcześniej umówić. Listę punktów i zasady zapisów znajdziesz na gov.pl. To dobry pierwszy krok, gdy nie wiesz, od czego zacząć, a nie stać Cię na płatnego prawnika.
Najczęstsze pytania
Czy adwokat z urzędu jest gorszy od prywatnego? Nie z definicji. To ci sami adwokaci i radcy prawni, którzy prowadzą sprawy prywatnie. Jakość zależy od konkretnej osoby i jej zaangażowania, a nie od tego, czy została wyznaczona z urzędu.
Czy jeśli dostanę prawnika z urzędu, na pewno nic nie zapłacę? Bieżące wynagrodzenie pełnomocnika pokrywa Skarb Państwa, ale w razie przegranej sąd może obciążyć Cię kosztami strony przeciwnej. Ponadto podanie nieprawdziwych danych o majątku może skutkować obowiązkiem zwrotu kosztów.
Gdzie idę, jeśli sprawa jeszcze nie trafiła do sądu? Skorzystaj z nieodpłatnej pomocy prawnej w najbliższym punkcie, tam otrzymasz poradę i pomoc w przygotowaniu dokumentów. O pełnomocnika z urzędu wnioskuje się dopiero w związku z konkretną sprawą sądową.
Czytaj dalej
Adwokat, radca prawny, notariusz, czym się różnią i do kogo iść?
Tłumaczymy różnice między adwokatem, radcą prawnym i notariuszem, czym się każdy z nich zajmuje i którego prawnika wybrać do swojej sprawy.
Co to jest apelacja? Jak odwołać się od wyroku, terminy i koszty
Wyjaśniamy prostym językiem, czym jest apelacja, jak odwołać się od wyroku, ile masz na to czasu, ile to kosztuje i co może zrobić sąd wyższej instancji.
Co zabrać do sądu? Dokumenty, ubiór i jak się zachować na rozprawie
Praktyczny poradnik przed rozprawą: jakie dokumenty wziąć, jak się ubrać, jak zachować się na sali sądowej i o czym pamiętać, by uniknąć stresu.
Ile kosztuje adwokat? Stawki, opłaty sądowe i pomoc prawna z urzędu
Wyjaśniamy, od czego zależy cena adwokata, jakie są typowe formy rozliczeń, ile wynoszą opłaty sądowe i kiedy można dostać prawnika z urzędu.